23/12/2009 (11:34)

SEÇİLMİŞLƏR ÜÇÜN DEMOKRATİYA

   Maykl Parenti
    SEÇİLMİŞLƏR ÜÇÜN DEMOKRATİYA
   
    Ruscadan tərcümə
    Zakir Abbas Cavid Cabbaroğlu
   
   
    ÖN SÖZ
    Siyasətin öyrənilməsi öz-özlüyündə elə bir siyasi aktdır ki, burada qərəzsizliyə və tərəfsizliyə yer yoxdur. Biz hamımız dövlət hakimiyyətinin strukturu və bu kimi digər neytral faktlar üzrə ortaq məxrəcə gələ bilərik. Ancaq ümumi təsvirlərdən yuxarı qalxmaq cəhdinin göstərilmədiyi kitab çox az oxucunun diqqətini cəlb edəcək və onunla az adam maraqlarıacaq. Bu və ya digər hadisənin niyə və nə üçün baş verməsinə dair istənilən tədqiqat bizi daha yüksək dərəcədə mübahisəli sahələrə cəlb edəcək. Siyasət sahəsinə dair dərsliklərin əksəriyyətində materialın obyektiv ifadə olunduğu bildirilsə də, əslində ortada heç bir obyektivlik olmur. Onlar obyektivliyə iddia edərək, faktiki olaraq ümumi qəbul olunmuş siyasi korrektlik nümayiş etdirir, əsl həqiqətdə isə ABŞ siyasi həyatının qaranlıq tərəflərindən yayınırlar.
    Onilliklər ərzində alimpolitoloqlar və ABŞ-dakı ictimai quruluşun məddahları Amerika sosialsiyasi sisteminin demək olar ki, istənilən çatışmazlığını onun gücünün nümunəsi kimi təqdim etməkdən yorulmamışlar, Onlar bizi mandırmaq istəmişlər ki, seçkilərdə iştirak etməyən milyonlarla ABŞ vətəndaşı mövcud sosial sərtlərlə razıdır; nüfuzlu lobbiçilərin varlığı narahatlıq üçün əsas ola bilməz–çünki onlar xalqın maraqlarını təmsil edən hakimiyyət sistemi üçün informasiya xidməti həyata keçirirlər; hakimiyyətin icraedici qolunun güclənməsi müsbət faktordur–çünki prezident demokratikdir və dar, şəxsi maraqlardan deyil, geniş, ümummilli maraqlardan çıxış edir. Məddah-konformistlər göstərirdilər ki, seçki prosesindən hər hansı üçüncü partiyanın uzaqlaşdırılması cəmiyyətin xeyrinədir–çoxlu (yəni indi mövcud olan iki partiyadan artıq) siyasi partiyalar siyasi sistemin parçalanmasına və destabilizasiyasına gətirib çıxara bilər; bundan başqa, zaman-zaman iri partiyalar öz proqramlarına kiçik partiyaların tələblərini daxil edirlər. Bu cür dəlillər sosialist və digər islahatçı partiyalar üçün qəribə səslənir -amerikalıların bir neçə nəslinin həyatı ərzində onların tələbləri ABŞ-ın iki əsas siyasi partiyasinın proqramlarında özünün lazımi əksini tapmayıb. Sistemin qüsurlarını uğur adlandıran hakim tendensiyaya reaksiya verən radikal tənqidçilər sistemin istənilən uğurunu qüsur adlandırmağa ehtiyac hiss edirlər. Onlar göstərirlər ki, seçki kampaniyalarının gedişindəki mübarizənin heç bir mənası yoxdur, bizim vətəndaş azadlıqlarınıız əslində hoqqabazlıqdır, aztəminatlı ailələrə federal yardım proqramları səmərəsizdir, islahatlar məzlumlara dilənçi payıdır, özündənrazı həmkarlar təşkilatları isə işəgötürənlərlə əməkdaşlıq edirlər. Bu tələbtənqidlər çoxirqli cəmiyyətin qaranlıq üfüqdə ümid şöləsi çəkməyə meylli coşğun tərəfdarları üçün ayıldıcı vasitə olmuşdur. Çünki tənqidçilər haqlı deyillər, uğurları, demokratik mübarizənin gedişində «real» tərəqqini və onun qələbələrini görmürlər.
    «Seçilmişlər üçün demokratiya» kitabının məqsədi bərabərliyi təmin etməkdir. Burada «demokratiya bugünkü kapitalizmlə bir araya sığınır», «kapitalist ictimai düzəni daim demokratiyanı pozur», «xalq qüvvələri mübarizəni necə davam etdirir və çox vaxt qələbə qazanırlar» kimi məsələlərin izahını verməyə cəhd edilmişdir.
    «Seçilmişlər üçün demokratiya» kitabında elə izahlar tapmaq mümkündür ki, onları nə ibtidai məktəbdə, nə ali təhsil müəssisələrində, nə də universitet kolleclərində tələbələrə öyrətmirlər. Onlar Bu izahları nə külləvi informasiya vasitələrində, nə də siyasi ədəbiyyatlarda tapmayacaqlar. Bəzi alimpolitoloqlar bütün ömürləri boyu Amerika dövlət quruluşundan, prezidentlik institutundan və açıq siyasətdən yazır, bu zaman kapitalizmi heç xatırlatmırlar da. Kütləvi hal almasaydı, bunu susqunluqda fövqəladə çeviklik kimi qəbul etmək olardı. Bu kitabda mən öyrəndiyimiz siyasi sistemin əsaslarını daha yaxşı başa düşmək üçün qadağan olunmuş mövzunu–kapitalizmi müzakirə edirəm. Bu mövzu bir çox akademik alimlər üçün gözlənilməz ola bilər, ancaq iqtisadi və siyasi hakimiyyət arasında aşkar qarşılıqlı əlaqə mövcuddur.
    Analiz etmək üçün mən müxtəlif yanaşmaları sınaqdan keçirdim. ABŞ Konqresi, prezidentlik, bürokratiya, Ali Məhkəmə, siyasi partiyalar, seçkilər və hüquq-mühafizə orqanları sistemi kimi ənənəvi siyasi institutlara diqqət yönəldildi. Lakin Amerika dövlət quruluşunun bu əsas hissələrinə analiz məqsədilə real hakimiyyətlə əlaqədə və siniflərin təsiri ilə birlikdə baxılır.
    Bundan başqa, bu kitabda Amerikada siyasi baxışların meydana gəlməsi və inkişafı, Konstitusiyanın yaradılması, hökumətin rolunun artması, həmçinin siyasi mədəniyyət öyrənilir. Siniflərin xarakteristikasının aydınlaşdırılması üçün böyük islahat dövrləri təhlil edilir, Amerika siyasi həyatı, demokratik qüvvələrin mübarizəsi və islahatların çətinlikləri öyrənilir.
    Kitabda nəinki «kim idarə edir?», həmçinin «kim nə alır?» məsələləri, başqa sözlə, ictimaisiyasi sistemin fəaliyyətinin nəticələri də tənqidi analizə məruz qalıb. Bir çox tədqiqatlarda olduğu kimi, fikrimi istisnasız olaraq dövlət idarəçiliyi prosesində cəmləmək əvəzinə, mən həmçinin dövlət idarəçiliyi təcrübəsinin məzmun və mahiyyətinə diqqət ayırıram. Beləliklə, kitabda əsas vurğu dövlət idarəçiliyinin siyasi iqtisadiyyatı üzərinə salınır. Dövlət idarəçiliyi sisteminin mənası yekunda onun strukturu ilə deyil, onun nə etməsi, siyasətinin ölkə daxilində və xaricində insanlara necə təsir etməsi ilə ölçülür. Kitaba bu qəbildən olan məsələlərə dair çoxlu informasiyalar daxil etmişəm. Çünki tələbələr və ictimaiyyət siyasət məsələlərinə dair çox pis məlumatlandırılıb. Digər tərəfdən isə siyasi prosesləri cəmiyyət üçün aktual, o cümlədən hakimiyyətə və təsirə dair məsələlərdən ayrılıqda müzakirə etməyin mənası yoxdur. Bu informasiya kitabda oxncunu Amerika siyasi reallıqlarına dair fakıları analiz etməyə və ümumiləşdirmə aparmağa sövq etmək məqsədilə verilir.
    Bu kitabda mən struktur yanaşmadan istifadə edərək, siyasi proseslərin inkişafına təsadüflər zəncirinin və ya müəyyən adamların şüurlu hərəkətlərinin nəticəsi, bəlli hadisələrin təsiri kimi baxmıram. Göstərməyə çalışıram ki, baş verən hadisələrin əksəriyyəti (mütləq deyil ki, hamısı) hakim siyasi strukturları, iqtisadiyyatı və bütövlükdə cəmiyyəti formalaşdıran hakimiyyət sisteminin, var-dövlətin, ictimai sinif və institutların təşkilinin nəticəsidir.
    Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, bəzi insanlar hesab edirlər ki, struktur analiz aparılarkən əlbir olanların fəaliyyəti nəzərə alınmamalı, müəyyən istiqamətdə şüurlu insan səylərinin nəticələrinə əhəmiyyətli şəkildə baxılmamalıdır. Onlar indiki tədqiqatçıları iki düşərgəyə bölərək, «strukturalist» və «gizli əlbirlik nəzəriyyəsinin tərəfdarları» adlandırırlar. Bu kitabda mən şübhəli işbirliklərinə (insanların əksəriyyəti bu ad altında mühüm dövlət postları tutan şəxslərin şüurlu şəkildə və müəyyən məqsədlərlə hazırladığı gizli plan və proqramları başa düşürlər) real gerçəkliyin bir hissəsi kimi baxıram ki, bunun da analizi struktur yanaşınanın tələblərinə tamamilə cavab verir. İctimai struktur və ya sistem insanın iştirakı olmadan mövcud ola bilməz. İdarəetmə orqanları onların idarəçiliyinin qorunub saxlanmasına qadir olan şərtlərin dəstəklənməsi üçün məqsədyönlü səylər göstərməlidir. İri ictimai təsisat və güclər mistik məxluqlar kimi fəaliyyət göstərmirlər. Onları müəyyən məqsədlərə çatmaq üçün şüurlu şəkildə səylər göstərən, bunun üçün hakimiyyət metodlarının bütün arsenatından, o cümlədən təbliğat, mandırma, seçkilər, fırıldaqçılıq, yalan, qorxutma, məcbur etmə, güzəştlər və s.dən istifadə edən insanlar idarə edir. Bəzən bütün bunlar məxfilik şəraitində baş verir, yaxud zor tətbiqi ilə və ya kriminal xarakterli kələklərlə müşayiət olunur. Uotergeyt və İran-kontras–bəlli hakimiyyət orqanlarının maraqları daxilində təşkil olunmuş bu qəbildən olan iki ən məşhur cinayətkar əlbirlikdir. Konspiroloji və struktur yanaşmalara qarşılıqlı şəkildə bir-birini istisna edən yanaşma kimi baxmaq əvəzinə, şübhəli işbirliyini hadisələrin inkişafının struktur variantının alətlərindən biri kimi tədqiq etmək mümkündür. Bir qrup şübhəli işbirliyi təxəyyülün məhsuludursa, digərləri tamamilə realdır. Real olanların bəziləri isə mövcud siyasi strukturun bir hissəsidir, istisnası deyil ki, kitabın yeddinci nəşridir. Burada ABŞ-ın dünya hökraranlığına həsr olunmuş yeni fəsil də yer alıb. «Azad ticarət», Ümumdünya Ticarət Təşkilatı haqqında sazişlərə və bizim demokratik xalq hakimiyyətinə təhlükəyə dair bölmə tamamilə yenilənib. Sosial təminat sisteminin mübahisəli məsələlərinə dair yeni arqumentlər, səhiyyə, ətraf mühitin mühafizəsi, ölüm hökmü, cinayət mühakimə üsulu, dövlət təhlükəsizliyinin vəziyyəti, narkotik ticarəti, həmçinin 2000-ci il seçkilərinin gedişində baş verən qanun pozuntularına dair əlavə materiallar verilib. Bundan başqa, bu nəşrin demək olar ki, hər bir səhifəsi informativliyinin artırılması və analizinin dərinləşdirilməsi üçün yenidən işlənilib və yenilənib. Bu kitabdan öz mühazirə kurslarında istifadə edən bir sıra müəllimlər yeni nəşrin hazırlanması zamanı faydalı təkliflərlə çıxış ediblər. Onların arasında Viskonsin ştatının universitetindən Mişel Brofi-Baerman, Kentukki ştatının Eşland dairəsinin kollecindən Ketrin Edvards, Kent şəhərinin universitetindən Denis Xart, Kaliforniya ştatının universitetindən Kristofer Lyu, Vermont ştatının Conson kollecindən Şelli Levin, Şərqi Miçiqan universitetindən Riçard Staler-Şolk və bir çox başqaları var. Onların hamısı diqqətəlayiq materiallar təqdim etmiş, kömək və dəstək göstərmişlər. Mən bu adamların hamısına dərin təşəkkürümü bildirirəm.
    ABŞ-ın siyasi sistemi necə işləyir? Siyasi həyatı hansı əsas qüvvələr formalaşdırır? Amerika Birləşmiş Ştatlarını kim idarə edir? Kim nə zaman, necə, nə üçün və nə alır? Buna görə kim və hansı formada ödəyir? Bu kitabda müzakirə olunacaq suallar bunlardır.
   
    Dərsliklərdən kənara çıxarkən
    Bizim çoxumuz Amerika dövlət hakimiyyəti sisteminin strukturunun bir qədər ideallaşdırılmış versiyasını öyrənmişik. Bunu bütövlükdə aşağıdakı kimi xarakterizə etmək olar.
    1. Amerika Birləşmiş Ştatları Konstitusiya əsasında yaradılıb. Yaradılarkən elə nəzərdə tutulub ki, dövlət hakimiyyəti orqanlarını məhdudlaşdırmaq və vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadənin qarşısını almaq mümkün olsun. Amerika Konstitusiyası bir neçə nəslin həyatı boyu canlı bir sənəd olduğunu təsdiq edib. Yeni əlavə və düzəlişlərə rəğmən, o, yenə də vətəndaşlara lazımi xidmət göstərir.
    2. Xalqın siyasi arzuları siyasi parliyalar və azad mətbuat vasitəsilə seçkilərdə müəyyənləşdirilir. Hakimiyyət orqanlarının qərarlarının müəlliflərini qarşılıqlı balanslaşdırılmış səlahiyyətlər sistemi nəzarət altında saxlayır. Elektoratın arzularına uyğun gəlmək zərurəti onların hakimiyyətdə qalmasına şərait yaradır. Xalq hakimiyyəti birbaşa deyil, özünün seçdikləri vasitəsilə idarə edir. Beləliklə, hakimiyyətin çıxardığı qərarlar Konstitusiya çərçivəsində azlığın hüquq və maraqlarını nəzərə almaqla əksər seçicilərin iradəsini əks etdirməlidir.
    3. Amerika Birləşmiş Ştatları–əhalisi müxtəlif sosial və iqtisadi qruplara ayrılan azad və çoxmillətli dövlətdir. Dövlət hakimiyyətinin rolu ondan ibarətdir ki, bu qrupların bir-birinə zidd olan tələblərini uzlaşdırsın. Bu o deməkdir ki, hər bir böyük qrup öz fıkrini ifadə etmək hüququna malikdir, lakin onlardan heç biri uzun müddət dəminant vəziyyətdə qala bilməz.
    4. Bu cür institutlaşdırılmış mexanizmlər sayəsində biz ayrı-ayn şəxslərin deyil, qanunların hakimiyyətini əldə etmiş oluruq. Bu hakimiyyət bizə kifayət qədər azadlıq verir və vətəndaşların idarəetmə prosesində iştirakına imkan yaradır.
    Amerika Birləşmiş Ştatları haqqında firavan, plüralist bir dövlət kimi yaradılan təsəvvürə görə, mövcud siyasi institutlar yüksək səviyyədə fəaliyyət göstərir, hakimiyyət hədsiz mərkəzləşməyə məruz qalmır və varidat sahiblərinə tərəf çox da əyilmir. Eləcə də dövlətin neytral bir təsisat olması, torpaq, istehsal müəssisələri və kapital sahibləri ilə sıx əlaqələr saxlamadığı güman olunur. Məhz bu və digər təsəvvürlər kitabm sonrakı səhifələrində şübhə altına alınacaq.
    Kitabda əsas fikir ondan ibarətdir ki, Amerika dövlət idarəçilk sistemi bir çox halda imtiyazlı azlığın maraqlarını təmsil edir, nəinki bütövlükdə cəmiyyətin. Seçki sistemi və siyasi partiyaların fəaliyyəti cəmiyyəti varlı korporasiyaların təsirindən müdafiə etmək üçün yetərli deyil. ABŞ-da qanunların əsasən varlı vətəndaşların maraqlarını digərlərinin hesabına təmin etmək məqsədilə yazıldığım sübut etmək üçün lazımi dəlillər gətiriləcək. Hətta qanun kağız üzərində ədalətli görünsə də, adətən, onun tətbiqi ayrı-seçkilik xaraklcri daşıyır. Bu cür «scçilmişlər üçün demokratiya» təkcə ayrı-ayn dövlət mornuıiarmnı və qulluqçularının korrupsiyalaşmasinın nəticəsi deyil, bütövlükdə siyasi-iqtisadi sistemin xarakterini, hakimiyyət səlahiyyətlərinin bölünməsi metodunu göstərir.
    Amerika xalqı heç zaman bütün bunların passiv qurbanı və ya könüllü iştirakçısı olmaq istəməyib. Sadə insan kütlələri, bir qayda olaraq, uzunmüddətli və amansız mübarizə nəticəsində mühüm siyasi və iqtisadi nailiyyətlər qazanıb. Bu mübarizə çox zaman elektoral prosesdən kənara çıxıb. Növbəti səhifələrdə bu demokratik mübarizənin tarixçəsi əsas yerlərdən birini tutacaq.
    Bu kitabda biz siyasi-iqtisadi sistemin hər bir hissəsinin–istər kütləvi informasiya vasitələri, lobbiçilik institutları, cinayət mühakiməsi, xaricdə hərbi kampaniyalar və yaxud ətraf mühitin mühafizə siyasəti olsun–bütövlükdə onun xarakterini əks etdirdiyini göstərməyə çalışmışıq. Sistemin hər bir hissəsi özlüyündə onun müdafiəsinə, xüsusən də əsas sinfı maraqların qorunmasına xidmət edir. Buna görə də ilk baxışda tamamilə müxtəlif olan məsələlər və sosial problemlər əsasən bir-birilə əlaqəli olur.
    Siyasi sistem hakimiyyətin müxtəlif qollarını, siyasi partiyalan, qanunverici və məhkəmə orqanlarını, dövlət siyasətinə təsir edən lobbi qruplarını və özəl maraqların müdafiəçilərini özündə birləşdirir. Dövlət siyasəti dedikdə, mən dövlət idarəetmə sistemi tərəfındən qəbul edilən qərarları nəzərdə tuturam.
    Siyasi şərarlar nadir hallarda neytral xarakter daşıyır. Onlar adətən bir qrupun maraqları üçün digərləri ilə müqayisədə daha əlverişli olur. İctimai ehtiyaclar üçün dövlətin xərcləri də eyni yolla sərf olunur–onlar nadir hallarda ədalətli olur. Büdcənin formalaşdırılması, hansısa qanunun qəbulu və inzibati proqramm işlənib hazırlanması siyasi qərar olmaqla yanaşı, həm də dar partiya xarakterinə malikdir. Ona görə də bu qərarları həyata keçirib neytral effekt almaq mümkün deyil. Əgər bütün maraqlı tərəflərin ehtiyaclarını avtomatik olaraq ödəmək mümkün olsaydı, o zaman bir qrupun ehtiyaclarının ödənilməsi və başqalarına nisbətən onun maraqlarına üstünlük verilməsi üçün prioritetlərin müəyyənləşdirilməsinə gərək qalmazdı. Başqa sözlə, bu zaman nə siyasətə, nə də siyasi maxinasiyalara ehtiyac olardı. Siyasi fəaliyyətin təsir dairəsi seçki kampaniyasından və dövlət idarəçilik sisteminin hərəkətlərindən daha çox uzaqlara gedib çıxır. Bir sıra məsələlərlə bağlı hakimiyyətin «xüsusi» mərkəzlərinin qəbul etdiyi «əlahiddə» qərarlar, məsələn, özəl bazarlarda icarə xərclərinin və yaxud səhiyyə xərclərinin qorunması haqqında qəbul edilən qərarlar açıq-aşkar siyasi xarakter daşıyır, lakin bunu açıq şəkildə etiraf etmirlər. Xüsusi mülkiyyət sahəsində hakimiyyət, bir qayda olaraq, qeyri-ədalətli və qeyridemokratikdir. O, tez-tez siyasi səhnəyə çıxan konfliktlərin mənbəyinə çevrilir. Məsələn, işçilərlə işəgötürənlər arasında baş verən konfliktlər və yaxud irqinə, cinsinə görə ayrı-seçkilik faktları dediyimizə sübutdur. Kimsə nə vaxtsa bir insan kimi siyasətçini belə dəyərləndirib ki, o, kasıblardan səs, varlılardan pul alır və hər ikisinə söz verir ki, birini o birindən qoruyacaq. Prezident Cımıni Karter bir dəfə qeyd etmişdi ki, «Siyasətçi peşəsi dünyada birinci ilə sıx bağlı ən qədim ikinci peşədir». Çoxları bu fıkri qəbul edir. Bunlar üçün siyasət özlərini satmaq üçün xarici görkəmləri ilə alver etmək bacanqlarından az fərqlənir. Bu halda siyasətçi özünü fahişə kimi aparır. Bu fikirlərin müəyyən qədər həqiqət olduğunu qəbul etməyimə baxmayaraq, mən məsələyə daha geniş baxıram. Mənim üçün siyasət siyasətçilərin etdiklərindən daha böyükdür. Siyasət siyasi səhnəyə çıxan konfliktli maraqların yoluna qoyulması və razılaşdırılması prosesidir. Siyasət özündə təkcə sistem daxilində rəqabət aparan qrupların mübarizəsini yox, həm də bu sistemin özünün dəyişdirilməsinə yönəlmiş fəaliyyəti birləşdirir. Onun işi tokcə qarşıya qoyulan məqsədlərə nail olmağa çalışmaqdan ibarət deyil, həm də bu məqsədlər üçün mübarizə aparmaq və mövcud siyasi-iqtisadi sistemə mümkün alternativlər axtarıb tapmaqdır.
   
    Siyasi iqtisadi sistem
    Bu gün siyasətin, abortdan tutmuş məktəb ibadətinə qədər, hər bir məsələyə dəxli var. Lakin dövlət siyasəti məsələlərinin böyük bir hissəsi iqtisadiyyatla bağlıdır. Elə buna görə də ictimai quruluş haqqında yaz.an müəllinororın «siyasi-iqtisadi sistem» adlandırırlar.
    Hökumətin hər il tərtib etdiyi ən vacib sənəd büdcədir. Dövlət hakimiyyətinin ən başlıca vəzifəsi vergiləri yığmaq və yığılan maliyyə vəsaitlərini xərcləməkdir. Əlbəttə, dövlət hakimiyyətinin məşğul olduğu bütün işlər–poçtu ünvanına çatdırmaqdan tutmuş hərbi əməliyyatların aparılmasına qədər–lazımlı işlərdir. Federal hökumətin təşkilati strukturu onun iqtisadiyyatla sıx bağlı olduğunu əks etdirir. Onun tərkibinə Ticarət, Əmək, Kənd Təsərrüfatı, Daxili İşlər, Nəqliyyat, Maliyyə nazirlikləri, eləcə də Ticarət üzrə Federal Komissiya, Əmək Münasibətləri üzrə Milli İdarə, Ştatlararası Ticarət üzrə Komissiya, Qiymətli Kağızlar və Birja Əməliyyatları Komissiyası, eləcə də iqtisadi problemlərlə məşğul olan bir sıra digər agentlik və idarələr daxildir. Elə bu qayda ilə Konqresdəki komitələrin böyük hissəsinin funksiyalarını iqtisadi sahəyə aid etmək olar. Ən nüfuzlu komitələr isə vergiqoyma və büdcə ayırmaları məsələləri ilə məşğul olurlar.
    Siyasət və iqtisadiyyat bir medalın iki üzüdür. İqtisadiyyat əsasən az tapılan resursların bölünməsi, eləcə də cəmiyyətdəki siniflər, qruplar və siniflərdəki ayrı-ayrı fərdlər arasında gedən konfliktlərlə məşğul olur. Siyasətin böyük bir hissəsi bu cür problemlərə aid mübarizəni özündə əks etdirir. İqtisadiyyat və siyasət milyonlarla insanın yaşaması və onların rifah halının yaxşılaşdırılması ilə bağlıdır. İqtisadiyyat da, siyasət də ictimai həyat üçün lazım olan əsas şəraitin təminatı ilə məşğuldur.
    Siyasət və iqtisadiyyat arasında sıx bağlılıq nə təsadüfi, nə də neytral haldır. Sivilizasiya yaranandan üzü bəri dövlət idarəçilik formaları yığılan varidat və mülkiyyətin qorunmasının təmin edilməsi məqsədilə inkişaf etdirilib. İzafi məhsulun çox da böyük olmadığı köçərilər və ovçular cəmiyyətində idarəçilik sistemi rüşeym şəklində idi və icma xarakteri daşıyırdı. O cəmiyyətlərdə ki, var-dövlət və mülkiyyətə mülkiyyətçilər sinfinin nümayəndələri tərəfındən nəzarət olunur, onda varlıların marağını qoruyan dövlət institutları mey-dana gəlir. Filosof Con Lokk 1689-cu ildə bu barədə yazırdı: «İnsanların bir dövlətdə birləşməsində və onun qanunlarına tabe olmasnıda səbəb və məqsəd öz mülkiyyətlərini qorumaq və saxlamaq arzusunda idi». İlkin kapitalizmi iqtisadi cəhətdən təhlil edən Adam Smit isə 1776-cı ildə yazırdı: «Dövlət hakimiyyəti sisteminə zərurət müəyyən qədər mülkiyyət formasının yaranması ilə güclənir. Mülkiyyət olmadıqca, vəzifəsi mülkiyyəti mühafizə etmək və varlıları yoxsullardan qorumaq olan dövlət idarəçilik sistemi olmadan keçınınək olar»1.
    Bir çox dövlətşünaslar cəmiyyətdə nəhəng korporasiyaların yerini müəyyənləşdirən zaman dövlət idarəçilik sistemi ilə var-dövlət arasında olan qarşılıqlı əlaqəni inkar edirlər. Onlar korporasiyaları ümumi maraqlarla birləşən qrupların növ müxtəlifliyinə aid edirlər. Sosial sinifləri, zənginlik və kapitalızmi siyasətlə əlaqələndirən hər bir elmi yanaşmaya onlar «marksizm» yarlığı yapışdırırlar. Əlbəttə, Karl Marks bu əlaqəni görürdü, lakin bu əlaqəni Tomas Hobbs, Con Lokk, Adam Smit, Amerikada isə Aleksandr Hamilton və Ceyms Medisən kimi daha konservativ fikirli alimlər göstərmişlər.
    Bundan əlavə, XVII, XVRLI və XIX əsrin əvvəllərində yaşayan, demək olar, hər bir nəzəriyyəçi-alim və təcrübəli siyasi xadim hesab edirdi ki, siyasi təşkilatlarla iqtisadi maraqlar arasında, dövlətlə sosial siniflər arasında qarşılıqlı əlaqə nəinki lazımdır, hətta arzulanandır. Bu cür qarşılıqlı əlaqə dövlətin və cəmiyyətin tərəqqisinə xidmət edir. Con Cey bildirirdi: «İnsanlar onlara məxsus olan ölkəni idarə etməlidirlər». Aleksandr Hamilton təsdiq edirdi ki: «Ölkədə xalq üzərindəki hakimiyyət «varlı və nüfuzlu insanlara» məxsus olmalıdır». Karl Marks ona qədər yaşamış nəzəriyyəçi-alimlərdən fərqli olaraq, öz zamanında birincilərdəndir ki, mülkiyyət və hakimiyyət arasındakı mövcud qarşılıqlı əlaqəni arzuolunmaz hesab edir və istismarçı xarakterə malik olduğunu göstərirdi. Onun bağışlanmaz səhvi də elə budur. İş adamları, jurnalistlər və elm aləminin əksər nümayəndələri arasında elələri var ki, indi də korporativ kapitalizmin tənqidi təhlilindən qaçmağa çalışırlar2.
    Hakimiyyət siyasətlə çox əlaqəlidir, çünki iqtisadiyyatı təmsil edir. «Hakimiyyət» ifadəsi altında mən konfliktlərdə qələbə yolu ilə, ya da tələblərini irəli sürməyə can atanların qarşısını almaqla başqalan üzərində öz maraqlarının üstünlüyünü qəbul etdirməyə məcbur etməklə istədiyini almaq imkanmı əldə etmək bacarığını başa düşürəm. Hakimiyyəti əldə etməklə maraqlarının təminatı üçün sosial ətrafla manipulyasiya imkanı qazamlır. Hakimiyyət siyasi planları və proqramları formalaşdırmaq və başqalarının hərəkət və düşüncələrini idarə etmək imkanı verən resurslara malik şəxslərə məxsusdur. Söhbət iş yerləri, nəzarət altında olan təşkilatlar, texnoloji metodlar, reklam, kütləvi informasiya vasitələri, cəmiyyətdə statusu, yüksək ixtisaslı kadrları, əsas mal və xidmətləri, təşkilatlarının gücü, eləcə də bütün yuxarıda sadalananların varlığını müəyyən edən komponentdən–PUL kimi resurslardan gedir.
    Bəziləri təsdiq edir ki, Amerikanın siyasi-iqtisadi sistemi lazımi səviyyədə işləmədiyi üçün onu ya dəyişdirmək, ya da devirmək lazımdır. Digərləri deyir ki, sistem doğrudan da lazımi qədər işləyə bilmir. Lakin biz onunla mübarizə apara bilmirik, ona görə də istənilən halda bu sistem daxilində işləməyə məcburuq. Bəziləri təsdiq edir ki, bizdəki mövcud sistemdən yaxşısı yoxdur və mümkün olan yalnız budur. Onlar ehtiyat edirlər ki, bu sistemin ictimai qaydalarını dağıtmaq bütövlükdə ictimai qaydaları dağıtmaq demək olar və nəticədə bundan da pis sistem yarana bilər. Bu cür qorxuducu təsəvvürlər bir çox insanları nəinki yeni ictimai quruluş haqqında olan ideyalara maraqların üzə çıxmasından, hətta mövcud sistemə tənqidi yanaşmaqdan belə, çəkindirir.
    Bəzən belə şikayətlər də səsləndirilir: «Siz bu sistemi çox tənqid edirsiniz, bəs yerinə nə təklif edirsiniz?» Əgər sizdə daha mükəmməl cəmiyyətin hazır planı yoxdursa, onda mövcud çatışmazlıqları və ədalətsizliyi tənqid etməkdən çəkinməlisiniz. Kitabın əsas qayəsi budur ki, demokratik fikirli vətəndaşların yaşadıqları cəmiyyətə öz qiymətlərini verməsi arzuedilən və zəruridir. Bu cür qiyməti cəmiyyətin bundan sonrakı təkmilləşməsində irəliyə atılan bir addım saymaq olar. Hələ ki cəmiyyətə xəstəliyin daha yaxşı müalicə üsulunu təklif etməmişik, ona görə biz xəstəliyin diaqnozunun qoyulmasından əl çəkmək tələbi heç də ağılh görünmür. Əgər biz problemin mahiyyətini olduğu kimi dərk etmiriksə, onda çıxış yolunu tapmaqdaı nəyə ümid edə bilərik? Kitabın növbəti fəsillərində köklü dəyişikliklərə nail olmağın bir çox variantlarını və cavablarını təqdim edəcəyik.
    Siyasi həyat yalanla, korrupsiya və oğurluqla doludur. Təəccüblü deyil ki, bir çox insanlar siyasi həyatda iştirak etmək istəmirlər. Ancaq bizim xoşumuz gəlsə də, gəlməsə də siyasət və dövlət idarəçilik sistemi bizim yaşayış tərzimizin formalaşmasında həlledici rol oynayır. İnsanlar siyasətdən əl çəkə bilər, lakin siyasət onlardan əl çəkməyəcək. İnsanlar siyasətin absurdluğundan, cəfəngiyyat olmasından qaça bilər, lakin onun həyat tərzinə təsirindən uzaqlaşa bilməz. Ayrı-ayrı vətəndaşlar yalnız öz qorxu və riski hesabına dövlətin nə işlə məşğul olması ilə maraqlanmaya bilər.
    Əgər növbəti səhifələrdə təsvir olunan mənzərələr sizin diqqətinizi bir o qədər cəlb etməyəcəksə, bunu Amerika Birləşmiş Ştatlarının mənafeyinə qəsd kimi qəbul etməyin. Bu ölkə və onun xalqı, mövqelərindən sui-istifadə edərək, mənfəət və hakimiyyət üçün yaşayanlardan müqayisəyəgəlməz dərəcədə yüksəkdə dayanır. Soyğunçuların iç üzünü açmaq heç də onların qurbanı olan əzabkeş milləti pisləmək deyil. Ölkənin böyüklüyü, qüdrəti onun hökuməti, hərbi büdcəsi, nəhəng korporasiyalarının dağıdıcı, alverçi, amirlik vasitələri ilə ölçülmür. Onun böyüklüyü ictimaisiyasi institutların demokratik xarakteri ilə dilənçilikdən, irqçilikdən, cinsi diskriminasiyadan azad olan cəmiyyəti yaratmaq bacarığı ilə ölçülür. Bir dəfə Alber Kamyu demişdi: «Mən öz ölkəmi sevmək istərdim, eləcə də ədaləti». Doğrudan da öz ölkəsində və xaricdə sosial ədaləti müdafiə etmək imkanı verən tənqidi yanaşınanı qoruyaraq, öz vətənini sevmək və onun qüdrətli olması uğrunda mübarizə aparmaqdan yaxşı heç nə yoxdur.
    Qeydlər
    1. İ.John Locke, Treatise of Civil Government (New York: Appletoncentury-Croft, 1937), 82; Adam Smith, An tnquiry into the Natnre and Causes of the Wealtlı of Nations (Chicago: Eneyclopaedia Britannica, 1952), 309 and 311.
    2. BAX: Wilham Appleman Williams, The Great Evasion (Chicago: Quadrangle, 1964). Burada Amerika intellektuallarının marksist nəzəriyyəsinin təhqiqatlarını damğalayan və ya onları gizlədən təhlili verilmişdir.
   
    AMERİKA BIRLƏŞMIŞ ŞTATLARINDA ZƏNGİNLİK VƏ YOXSULLUQ
    ABŞ-ın siyasi həyatı barədə yazan və ya danışan tədqiqatçılar kapitalizm haqqında heç nə xatırlatmırlar. Lakin kapitalist iqtisadiyyatı Amerikanın siyasi və ictimai həyatına heç nə ilə müqayisə edilməyən təsir göstərir. Təkcə bu səbəb üzündən ABŞ-dakı kapitalizm bizim tənqidi diqqətimizi çəkir.
   
    Kapital və əmək
    Cəmiyyəti bütün zənginliyə malik olanlara və yaşamaq üçün işləməyə məcbur olanlara ayırmaq lazımdır. «Mülkiyyətçilər sinfi» adlanan xeyli dövlətli ailələr və ayrı-ayn şəxslər əsasən investisiya -istiqraz vərəqəsi, renta və mülkiyyətin digər gəlirləri ilə yaşayırlar. «Muzdlu əmək adamları» və yaxud «fəhlə sinfi» isə əsasən əmək haqqı, mükafat və təqaüd hesabına dolanırlar. Sonuncu kate-qoriyaya təkcə «göy yaxalıqlılar» deyil, var-dövləti olmayan bütün təbəqələrin nümayəndələri aiddir. Mülkiyyət sahibləri ilə muzdlu əmək adamları arasındakı sərhəd hər iki sinfə yenicə daxil olanların hesabına bir qədər yumşalır. Mülkiyyətçilər sinfinə nəhəng korporasiyaların sohmlərinə malik olan zənginlərlə yanası, birtəhər başını girləyən kiçik mağaza sahibləri də aid edilir. Lakin kiçik mağaza sahibləri ictimai mülkiyyətin çox kiçik bir hissəsinə nəzarət edir. Bunları korporativ mülkiyyətçilər sinfinə aid etməmək də olar. Kiçik biznes də böyük biznesin qurbanlarından biridir. Sahibkarlıq ruhunun daşıyıcısı hesab edilən kiçik biznes sahibləri fillər arasında rəqs edən dələyə daha çox oxşayırlar. Bazar şəraitinin dəyişməsi və ya güclü rəqiblərin hücumu nəticəsində hər il yetmiş mindən çox bu qəbildən olan müəssisə biznesdən sıxışdırılıb çıxarılır.
    Muzdlu əmək sinfinə idarəetmənin orta təbəqəsinə aid olan mütəxəssislər və fəhlələr daxildir. Onları aldıqları əmək haqqma, təhsilinə və həyat tərzinə görə orta sinfə, bəlkə də orta sinfin yuxarı təbəqəsinə aid etmək olar. Bunlardan əlavə, bu təbəqədə hüquq məsləhətçiləri, həkimlər, əyləncə və idman sənayesinin inzibatçı rəhbər heyəti nümayəndələrinə rast gəlmək olar ki, onlar da zəhmətlə qazanılmamış gəlirlərlə yaşamaq üçün lazımi qədər sərvət toplayıb və mülkiyyətçilər sinfinə daxildirlər. Mülkiyyətçilər sinfinə üzv olmaq o zaman mümkündür ki, şəxsi gəlir nəzərəçarpacaq dərəcədə artır. Bu, mülkiyyətçinin müəssisəsində və ya maliyyə vəsaitinin qoyulmuş olduğu digər şirkətlərdə çalışan insanların əməyi hesabına yaranır.
    Ağır və zəhmət tələb edən əmək insanı nadir halda varlı edə bilər. Dövlətli olmağın sirri özgə adamları yorulmadan özünə işlətməyi bacarmaqdadır. Bu onu izah edir ki, bütün həyatı boyu müəssisə və yaxud ofislərdə ömrünü çürüdən fəhlə və qulluqçular topladıqları cüzi vəsaitlə, ya da heç nəsiz təqaüdə çıxırlar, əksinə, biznesin aksiya sahibləri bu müəssisədə bir gün də işləmədən, ümumiyyətlə, müəssisəyə ayaq basmadan böyük varidat toplayırlar.
    Var-dövlət başqasinın əməyi hesabına yaradılır. Necə ki, 1776-cı ildə Adam Smit qeyd edirdi: «Yalnız əmək ən ali və real ölçüdür. Onun köməyilə müxtəlif zamanda və müxtəlif yerdə istehsal olunan bütün malların dəyərini müqayisə etmək və qiymətləndirmək olar. Əmək–bütün malların real ölçüsüdür, onların real dəyəridir. Lakin pulun dəyəri yalnız nominal qiymətdir».1
    Ağac lazımlı istehlak malları olan mebelə və ya kağıza çevirən məhz əməkdir. Ağacın kəsilməsinə, gövdəsinin mişarlanmasına, eləcə də məmulatın istehsala daşınmasına, reklamına və satışına əmək sərf olunur. Bundan başqa, məmulatın istehsal prosesində və satışında istifadə olunan avadanlığın hazırlanmasına da əmək sərf olunur.
    Fəhlələrin əmək haqqı onların əməyi ilə yaradılan şeyin dəyərinin yalnız bir hissəsidir. Əməyin ödənilməyən hissəsini müəssisə sahibi mənimsəyir. Hesablamb ki, hazırda özəl sektorda işləyən fəhlə iş gününün cəmi iki saatını özünə sərf edir (ona əmək haqqı şəklində verilən dəyəri yaradır), iş gününün altı və daha çox saatını isə sahibkar üçün işləyir (sahibkar tərəfindən itkilər silinəndən sonra mənimsənilən dəyəri yaradır). Dəyərin axırmcı hissəsi, K.Marksın adlandırdığı kimi, özündə «izafi dəyər»i əks etdirir. Məhz bu amil müəssisə sahibinin varlanmasının mənbəyidir. Kapitalistlər özü dəyərin bu hissəsini oxşar mahiyyət daşıyan «istehsal prosesində əlavə olunmuş dəyər» adlandırırlar. Məsələn, 1995-ci ildə «General Motors» korporasiyasında orta statistik hesablamaya görə, avtomobil zavodunda işləyən fəhlə 155000 dollar həcmində dəyər yaratmış, bunun müqabilində isə əmək haqqı şəklində 38000 dollar, yəni yaratdığı dəyərin dörddə bir hissəsini almışdı. «İntel» və yaxud «Exxon» korporasiyalarında işləyən fəhlələr yaratdıqları dəyərin doqquzda bir hissəsini almışlar. Tütün və əczaçılıq sahələrində işləyən fəhlələrin əmək haqqı isə yaratdıqları dəyərin iyirmidə bir hissəsini təşkil etmişdir. 1954-1994-cü illər ərzində ABŞ-da əlavə dəyərin həcmi orta hesabla 162%-dən 425%-ə qədər qalxıb. Bu rəqəm sənaye cəhətdən inkişaf etmiş digər Qərb ölkələri ilə müqayisədə ABŞ-da istismar həddinin xeyli yüksəldiyini göstərir2.
    Bu gün muzdlu fəhlələrin əməyi keçmişdəki qulların və ya təhkimçi kəndlilərin əməyi kimi istismar edilir. Qul və ya təhkimçi kəndli ağır işlər müqabilində bir qarm yemək alırdı (Amerikadakıinqilabdan dərhal sonra Ceyms Medisən öz qonağına danışırdı ki, onun hər bir qulu 257 dollar xeyir verirdi, qulun saxlanılmasına isə ildə cəmi 12-13 dollar sərf olunurdu). Məhsulun üçdə birindən yarısına qədərini məcburi olaraq ödəyən icarədarlar da amansız istismara məruz qalırdı. Lakin kapitalizm mühitində işçilərdən alınan əməyin dəyər hissəsinin ölçüsü görünmür. Sadəcə, işçilərə yaratdıqları dəyərin cüzi hissəsi verilir. Onların işə götürülməsinin yeganə məqsədi yaratdıqları əməyin hesabına pul qazanmaqdır. Əgər muzdlu əməyin yaratdığı dəyər əmək haqqı kimi ödənilsəydi (modernləşməyə çəkilən xərcləri və digər itkiləri çıxmaqla), onda nə izafi dəyər yaranar, nə sahibkarın gəliri olar, nə də işləməyənlər böyük varidat sahibi olardı.
    Şirkətin icraçı direktorları və menecerləri qulluqçu sayılırlar və sahibkarların maraqlarını ifadə edirlər. Onların vəzifəsi işçilərin əmək məhsuldarlıgmı durmadan artırmaqdır. Şirkətin əldə etdiyi gəlirin fəhlələrin, eləcə də inzibati işçilərin, qulluqçuların əmək haqqına dəxli yoxdur. Gəlir mənfəətdən, yəni işləmədən əldə olunan puldan ibarətdir. Məsələn, müəllif öz kitabının nəşrindən mənfəət əldə etmir. Ona gələn gəlir yazdığı kitabda sərf etdiyi əməyə görə «royalti» kimi qəribə adı olan müəllif qonorarından ibarətdir. Eynilə redaktorlar, korrektorlar, mətbəə işçiləri və ticarət xidmətçiləri də öz əməyini sərf edirlər. Bu, kitabm qiymətini artırır. Mənfəət isə nəşriyyatın sahibinə və kitabm bazar qiymətinə heç nə əlavə etməyən şəxslərə məxsusdur. Vergi hesabatlarında nəşriyyatın sahibi tərəfmdən əldə edilən pul «zəhmətsiz gəlir» adlanır.
    Çox vaxt korporasiyanı «istehsalçı» adlandırırlar. Əsl həqiqətdə isə o, heç nə istehsal etmir. Onlar əməyi istismar etmək və kapitalın toplanmasını təşkil etmək üçün yaradılıb. Əsl istehsalçılar öz gücü, zehni və istedadı ilə məhsul və xidmət istehsal edən fəhlələrdir. Əməyin üstünlüyü 140 il əvvəl prezident Avraam Linkolnun Konqresə göndərdiyi məktubda elan olunmuşdu: «Əmək birincidir və kapitaldan asılı deyildir. Kapital əməyin məhsuludur. Əmək olmasaydı, kapital yarana bilməzdi. Əmək kapitalı yaratdığı üçün yüksək hörmətə layiqdir». Linkolnun sözlərinə əhəmiyyət verilmədi. Pulun əmək üzərində amirliyi ABŞ iqtisadi sisteminin əsas sütunu kimi qalmaqda davam edir.
   
    Yığım və genişlənmə
    Kapitalistlər belə deməkdən xoşlanırlar ki, onlar öz pullarını iş üçün sərf edirlər. Lakin pul özlüyündə yeni bolluq yarada bilməz. Həqiqətdə isə kapitalistlər abstrakt insan əməyini işə salmaqlarını nəzərdə tuturlar. Bununla da yeni dəyərə görə işçilərə az əmək haqqı verməklə özləri üçün mənfəət yaradırlar. Beləliklə, pul «artımı» baş verir. Kapitalizındə kapital canlı əməklə ona görə birləşir ki, bu əlaqə sonradan daha çox gəlir gətirməklə mala və ya xidmətə çevrilir3. Rokfellerlərin bütün kapitalı özlüyündə nə ev tikə, nə də maşın istehsal edə bilərdi. Hətta diş çöpü də hazırlaya bilməzdi. Yalnız insan əməyi bunu edə bilər. Kapital özlüyündə heç nə hasil edə bilməz. Hər şeyi əmək yaradır.
    Kapitalist korporasiyasının əsas məqsədi mal istehsal etmək, yaxud xidmət göstərmək yox, yalnız sərmayəçi üçün maksimum gəlir hasil etməkdir. Bir dəfə polad maqnatı Devid Roderik demişdi ki, şirkətin biznesi polad istehsal etməklə yaradılmır: «Biz gəlirin istehsalı ilə məşğuluq»4. Kapitalizındə istehsal olunan mal o vaxt cəmiyyətə xeyir verə və rifah yarada bilər ki, o, tələb olunan gəlirin səviyyəsini təmin etmiş olsun. Gəlir uğrunda fasiləsiz qovhaqov sadə tamahkarlıqdan daha çox (hərçənd ki, bu hal da kifayət qədərdir) başqa şeyin nəticəsidir. Kapitalizm cəmiyyətində mövcudluğunu saxlamaq üçün müəssisələr daim öz fəaliyyətini genişləndirməyə məcburdur. Fəaliyyəti bir qədər azaltmaq nisbi deyil, mütləq boşluğa yuvarlanmaq deməkdir. Ləng inkişaf edən firmanın yeni bazarlara sahib olmaq, köhnə mövqeyi saxlamaq, investisiya cəlb etmək və mal tədarükçülərini nəzarətdə saxlamaq kimi imkanları az olur. Buna görə də hətta nəhəng korporasiyalar da məcburdur ki, müəssisənin inkişafı, genişlənməsi, yeni imkanlar əldə etməsi üçün fasiləsiz olaraq addımlar atsınlar.
   
    Amerikanın sahibi kimdir?
    Geniş yayılmış əfsanənin əksinə olaraq, ABŞ-da var-dövlət orta sinfə aid çoxsaylı insanlara məxsus deyil: 10% ən varlı Amerika ailəsi sənaye müəssisələrinin vergiyə cəlb olunmayan yerli və dövlət səhmlərinin 98%nin, kommersiya müəssisələri aktivlərinin 94%nin, məxfı fondların aktivlərinin 95%nin sahibləridir. Amerikanın 1% ən varlı adamları korporasiyaların istehsal fondunun bütün aksiyalarının 60%-ni əlində saxlayır. Ədalət naminə qeyd etmək lazımdır ki, 40% amerikalı ailə aksiya və istiqraz vərəqələrinin sahibidir. Ancaq belə qiymətli kağızlar paketinin hamısının orta qiyməti 2000 dollardan aşağıdır. Əgər borcları və ipoteka kreditlərini nəzərə alsaq, 90% Amerika ailəsinin təmiz aktivi ya çox azdır, ya da heç yoxdur5.
    Fərdi varlanmanın ən böyük mənbəyi varislik institutudur. Əgər siz varlı deyilsinizsə, demək, özünüzə lazım olan «valideyn əldə etmək» fərasətiniz olmayıb. Tədqiqatlar göstərir ki, yoxsul qəhrəmanın tez bir zamanda varlanması və xoşbəxt olması tarixdə çox nadir hadisədir və istisna təşkil edir. Əksər insanlar doğulduqları sosial sinifdə dünyasını dəyişirlər. «Forbes» jurnalının siyahısına düşən və öz gücü ilə uğur qazanan 400 ən varlı adamm böyük əksəriyyəti ailə üzvlərindən kiminsə mirasını və ya ciddi ilkin kapitalını alıb6.
    İnkişafda olan iqtisadi qeyribərabərlik halı getdikcə aydın nəzərə çarpır. 1990-cı illərin ortalarında Amerika korporasiyalarının gəliri iki dəfədən çox artıb: investisiyadan gələn mədaxil işdən gələn mədaxilə nisbətən iki-üç qat artıb. 1980-1992-ci illər ərzində 5 milyon iş yerini ixtisara salan ABŞ-ın 500 nəhəng korporasiyasının aktivi 1,8 trilyon dollardan 2,7 trilyon dollara qədər artıb. «Wall Street Journal» qəzetinin yazdığına görə, son illər Amerika korporasiyalarının gəliri müharibədən sonrakı dövr ərzində ən yüksək həddə çatıb7. Son üç onillik ərzində 1% ən varlı amerikalıların orta gəliri bütün vergiləri ödədikdən sonra 115% artıb. Eyni zamanda, bu şkalanın aşağı hissəsi uzrəəhalinin 5%nin gəlirləri təqribən 10% aşağı düşüb». Əhalini siyahıyaalma Bürosunun məlumatına görə «20% ən varlı» əhali «20% ən yoxsul» əhalidən 13 dəfə çox qazanır. Belə ki, 20% ən varlı adamm siyahısına düşmək üçün ən azı 65000 dollar yə daha çox gəlirin olmalıdır. Faktiki olaraq, 20% ən varlı adam əslində çox da varlı deyil. Sadəcə, onlar Amerikada orta sinfin yuxarı hissəsinə daxildirlər.
    Ümumi əhali sayının çox kiçik hissəsi olan 1% ən varlı təbəqəni təşkil edir. Bu təbəqə milli gəlirin ən böyük hissəsinə nəzarət edir. Onlar gəlirin bölünməsində aşağı şkalada olan 20% varlı amerikalıdan 13 dəfə deyil, min dəfə çox mədaxil əldə edirlər». Mədaxilin bölünməsi məsələsini öyrənənlər arasında, görünür, çox az adam başa düşür ki, Amerikada varlı adamların var-dövlətinin miqdarı nə qədər böyükdür.
    XX yüzilliyin sonlarında qiymətli şeylər–təmtəraqlı avtomobillər və mənzillər, incəsənət əsərləri, əntiq əşyalar, qiymətli daşlar, yaxtalar və şəxsi təyyarələrin satışı gurultulu xarakter alıb. Əvvəlki 60 illə müqayisədə son bir neçə ildə mədaxil və var-dövlətin qeyrimütənasibliyi arasında olan fərq daha böyükdür. Bu vəziyyəti görkəmli iqtisadçı P.Samuelson belə xarakterizə edir: «Əgər biz uşaq kublarından mədaxilin piramidasını qurmaq istəsək, min dollar həcmində mədaxil fərqini əks etdirən kubların hər bir yeni təbəqəsi o qədər artar ki, piramida Eyfel qülləsi səviyyəsinə qədər yüksələr, ancaq bizim hər birimiz döşəmədən bir yarddan çox hündür ola bilmərik»10. Çoxlu var-dövlət böyük hakimiyyətə çevrilir. Amerika cəmiyyətində sahibkarlar sinfinin hakimiyyəti belədir ki, onunla heç bir sinfın hakimiyyəti müqayisə edilə bilməz. Nəhəng korporasiyalar texniki inkişaf tempini təyin edir, yaşamaq üçün vasitə mənbələrini təklif edir, kütlənin istehlak standartını və zövqünü müəyyənləşdirir. Bütün əmək bazarını onlar qərarlaşdırır. Bu cür korporasiyalar çox vaxt bütöv ərazini və yaşayış sahəsini sürünməyə, səfil həyata məhkum edirlər. Meşələri məhv edərək, torpağı, suyu və havanı zəhərləyərək təbii resursları udurlar. Böyük ehtiyat kapitala malik olmaqla yanaşı, eyni zamanda öz ölkəsində və xaricdə milyonlarla insanın ehtiyac içərisində yaşamasını qoruyub saxlayırlar. Növbəti fəsillərdə görəcəyik ki, onlar yüksək hakimiyyət dairələrinə necə dəminant təsir göstərmək imkanına malikdirlər.
   
    Korporasiyaların təmərküzləşməsi
    Bizi öyrədirdilər ki, ölkənin təsərrüfatı istehlak bazarı uğrunda bir-biri ilə rəqabət aparan çoxsaylı müstəqil müəssisələrdən ibarətdir. Əslində isə xüsusi bazarların böyük əksəriyyətinə nəzarəti azsaylı nəhəng korporasiyalar həyata keçirir. Hazırda kapitalın təmərküzləşməsi dönməz hal almışdır. Böyük şirkətlər daha nəhənglər tərəfindən udulur. Xüsusilə neft, avtomobil, əczaçılıq, telekommunikasiya, kütləvi informasiya vasitələri, nəşriyyat işi, sığorta biznesi, silah istehsalı və bank işi sahələrində təmərküzləşmə prosesi amansız xarakter almışdır. İqtisadiyyatın tənzimlənməsinə dövlətin nəzarəti zəiflədikdə, udulma və birləşmə prosesi daha da güclənir və bu zaman gəlirin səviyyəsi aşağı düşür, fond birjalarında hay-küy müşahidə olunur. 1998-ci ilin birinci yarısı ərzində təkcə bank sektorunda 1500 birləşmə baş vermişdi. Ən böyük təmərküzləşmə «Bank One Corp.» tərəfindən 30 milyard dollara «First Chicago» Bankının, «Nations Bank» Bankının isə 62,4 milyard dollara «Bank of Amerika» bankının nəzarət səhmləri paketini alması olmuşdur. 2000-ci ildə iki nəhəng–«Chase Manhattan» və «Y.R.Morgan» banklarının birləşməsi nəticəsində 35,2 milyard kapitalı olan yeni bank yaranmışdı11.
    Onlar bu fıkirdədirlər ki, belə birləşmələr rəqabət imkanını artırır. Lakin birləşən şirkətlər nadir halda yüksək göstəricilər əldə edirlər. Birləşməyə sərf olunan milyardlar mövcud resursları udur. Halbuki bu pullar yeni texnologiya və istehsala böyük xeyir gətirərdi. Təmərküzləşmədən yalnız nəhəng aksiya, kredit sahibləri, yüksək vəzifəli rəhbərlər yararlanırlar. Birləşmədən sonra onlar ancaq yüksək gəlirlərin ardmca gedir, istehlakçılar və işçilər isə məsrəfləri ödəməli olurlar. Korporasiyalar dəfələrlə işçilərinin pensiya fondları ilə öz aktivlərinin bir hissəsi kimi rəftar etmişlər. Korporasiyaların birləşməsi və ya alınıb-satılması zamanı pensiya fondu yeni yaranan strukturun nəzarəti altına keçir. Buna görə də işçilər illər boyu fonda keçirdikləri pulun bir sentinin də üzünü görmürlər12.
    Korporasiyaların birləşməsi borcun artmasına gətirib cıxarır. Birləşmə zamanı böyük biznes əldə olunan vəsaitin yarısını banklara və digər kredit təşkilatlarına sərf edir (bütün bunlar vergiyə cəlb olunacaq məbləğdən kənarda saxlamlır). Əgər korporasiya onu aqressiv şəkildə udmağa çalışan korporativ reyderlərə müqavimət göstərmək istəsə, məcburdur ki, öz səhmlərinin nəzarət paketini almaq üçün xeyli pul xərcləsin. Yox, əgər digər şirkəti almaq istəyirsə, həmin şirkətin səhmlərini almağa xeyli maliyyə xərcləri tələb olunur. Bütün hallarda maliyyə ehtiyatının çatışmazlığı qaçılmaz olduğundan, şirkətlər banklardan böyük miqdarda borc götürməyə məcburdur. Nəticədə şirkətlər borclarını qaytarmaq üçün əmək haqlarını və digər ödəmələri azaldır, istehsal sahələrini hərraca qoyur, fəhlələri işdən çıxarır və dözülməz iş rejimi tətbiq edirlər. Məhz birləşəndən sonra «Bank of Amerika» 31 min adamm ştat vahidini azaltmalı oldu. Bəzən də birləşən korporasiya daha ucuz əmək ehtiyatları axtarışı ilə öz fəaliyyətini xaricdə davam etdirir. Son on illər ərzində ABŞ-da yerləşən transmilli korporasiyalar ölkədə 783000 iş yeri ixtisar etməklə xaricdə 345000 yeni iş yeri açmışlar13.
    Hazırda Amerika iqtisadiyyatında azsaylı «alabəzək» korporasiyalar (sənaye konqlomeratları) aparıcı rol oynayır. Bu korporasiyalar Mellon, Morqan, Dyupon, Rokfeller və digər ailələr tərəfındən idarə olunur. Dyupon ailəsi hər birinin milyardlarla dollar kapitalı olan onlarca korporasiyaya nəzarət edir. Bura «General Motors», «Cocacola» və «United Brands», eləcə də kiçik miqyash, lakin çoxsaylı şirkətlər daxildir. Dyuponlar bir neçə Amerika universitetləri üçün hamilik fondu da yaradıblar. Təkcə Delever ştatında onlar təqribən 40-a qədər mülkə və şəxsi muzeylərə malik olmaqla, vergidən azad olunan 31 xeyriyyə cəmiyyəti yaratmışlar. Dyuponlar Amerikada prezident seçkilərində Respublikaçılar Partiyasının fonduna böyük miqdarda yardım edən ailə kimi tanınır. Onlar həm də müxtəlif sağ təmayüllü və həmkarlar təşkilatlarına qarşı qaldırılan məhkəmə proseslərinin təşəbbüskarlarıdır.
    Digər qüdrətli maliyyə imperiyasını yaradan Rokfellerlər ailəsidir. Demək olai» ki, dünyanın hər yerində, ABŞ-ın hər bir ştatinda, iqtisadiyyatın hər bir sahəsində onların işgüzar maraqları var. Rokfellerlər ailəsi dünyanın ən nəhəng on iki neft şirkətindən beşinə və dünyanın dörd ən qüdrətli bankına nəzarət edirlər. Onlar və ya onlara yaxın adamlar müxtəlif vaxtlarda ABŞ-da prezident, vitse-prezident, dövlət katibi, ticarət naziri, müdafiə naziri və digər hökumət vəzifələrində çalışmış, bir neçə ştatın qubernatoru olmuş, eləcə də Federal Ehtiyatlar Sistemində, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsində, Beynəlxalq Münasibətlər Şurasında, Senatda və ABŞ Konqresinin Nümayəndələr Palatasında nüfuzlu vəzifələr tutmuşlar. Korporasiyaların ən ali icraçı direktorlarını özlərini bütövlükdə ictimai quruluşa həsr edən neytral texnokratlar sırasına daxil etmək düzgün olmazdı. Onlar iri sahibkarlar sinfinə daxildir və ilk növbədə özlərinin varlanmasına çalışırlar. Son on beş il ərzində korporasiyaları idarə edən əsas rəhbərlərin və baş direktorların maaşı orta hesabla 500% artırılmışdır. 1998-ci ildə «Disney» korporasiyasının rəhbəri Maykl Eysner 575 milyon dollar, «Gap» korporasiyasından Millard Dreksler 495 milyon dollar «Yahoo» korporasiyasından Timoti Kuql 476 milyon dollar, İBMdən Luis Gerstner isə 336 milyon dollar maaş almışlar. Elə həmin ildə ABŞ-ın 500 böyük şirkəti ümumi məbləği 10,4 milyard dollar olan aksiyaları zəmanət verilən güzəştli qiymətlə yüksək dərəcəli icraçılara mükafat olaraq satmışdı4. Bu piramidanın ən yüksək zirvəsində varidatı 85 milyard dollardan 63 milyard dollara enən «Microsoft» korporasiyasının sahibi Bil Geyts dayanır. Buna baxmayaraq, 2000-ci ilin məlumatlarına görə, o, ABŞ-ın ən varlı adamı olaraq qalır. Korporasiyanın icraçı direktorlarından biri olan Riçard Manro bu barədə yazır: «Bizim cəmiyyətdə korporasiya menecerlərini həyat tərzinə görə ən imtiyazlı adam saymaq olar»15. Buna baxmayaraq, yaddan çıxarmaq olmaz ki, korporasiyaların icraçı direktorlarına verilən maaş adətən korporasiyaların əldə etdiyi gəlirin cəmi 3-4%-ni təşkil edir. Başqa sözlə, ən varlı adamlar arasında daha bir təbəqə var ki, onlar işləmədən korporasiyaların ən yüksək vəzifəli icraçı direktorlarına nisbətən daha imtiyazlı mövqedə dururlar.
   
    Kənd təsərrüfatında inhisarçılar
    Ölkənin kənd təsərrüfatı və ərzaq məhsulları ilə təminatının əksər hissəsini aqrar sənaye fırmalarının16, nəhəng bankların və kommersiya korporasiyalarının nəzarətdə saxladığı bir zamanda, biz biznesdən kənarda olan, lakin ümumi maraqlar naminə birləşən fermerlərə ayrıca qrup kimi baxırıq. Buna misal olaraq, R.C.Reynəldsu göstərmək olar. Onun holdinqi siqaret, nəqliyyat və neft hasilatını əhatə edir. Əlavə olaraq, onun «Del Monte» transmilli aqrosənaye firması da var. Amerikanın daxilində və beynəlxalq taxıl bazarında əsasən beş nəhəng korporasiya hökmranlıq edir. Ərzaq korporasiyalarının ümumi sayının cəmi 1%-i yeyinti sənayesi aktivlərinin 80%-ni nəzarətdə saxlayır ki, bu da alınan mənfəətin 90%nə yaxındır17. Bu zaman müstəqil ailə-fermer təsərrüfatlarının borcları ya daha da artır, ya da biznes aləmindən vurulub çıxarılırlar. Belə ki, top-dansatış tədarük firmaları, adətən, həmin təsərrüfatların tez xarab olan mallarına onların kənd təsərrüfatı maşınlarına, toxuma və gübrəyə çəkdikləri xəredən də az pul təklif edirlər. Bu gün fermer təsərrüfatlarının bütövlükdə borcu onların təmiz gəlirlərindən dəfələrlə çoxdur. Fermerə onun istehsal etdiyi məhsulun 2 və ya 3%-i qalır, əksəriyyətini isə topdansatış ticarət korporasiyaları qamarlayırlar. Hazırda mövcud olan 2 milyon ailə-fermer təsərrüfatının (1940-cı ildə onların sayı 6 milyon idi) əksəriyyəti öz fermer təsərrüfatlarından kənar gördükləri işlər hesabına yaşayırlar18.
    Geniş yayılmış fikirlərin əksinə olaraq, böyük kommersiya aqrosənaye təsərrüfatları kiçik fermalarla müqayisədə yüksək istehsal baxımından heç də fərqlənmirlər. Mövcud qiymətlərdə bu, özünü daha qabarıq göstərir. Kiçik ailə fermalarından aqrosənaye firmalarına keçid kütləvi təsərrüfatsızlığa gətirib çıxarmışdı. Ailə fermaları genetik texnologiyadan qaçaraq pestisid və herbisidlərdən az isliladə edir, tullantıların təmizlənməsi və saxlanılması qayğısına qalır, torpağın becərilməsində və təsərrüfatda istifadə olunan qrunt sularının təmizliyini qoruyurlar.
    Ailə fermaları qaramalı daha sağlam şəraitdə saxlayır, yanacaqdan qənaətlə istifadə edir, torpağın üst qatının qorunub saxlanmasının qayğısına qalırlar. Onlar öz məhsullarını yerli bazarlara çıxardıqları üçün nəqliyyat xərcləri də az olur.
    Ölkə regionlarının kənd təsərrüfatı məhsulları ilə təmin olunmasında korporativ aqrobiznesin inkişafı faktiki olaraq məhsulun azalmasına şərait yaratmışdır. Birləşmiş Ştatların şimal-şərq regionu ərzaq məhsullarının 70%-ni digər rayonlardan gətirməyə başlamışdır. ABŞ-da ərzaq məhsullarının yetişdirilməsinə ayrılan hər iki dollardan əlavə, bir dollar da nəqliyyat xərci gəlir. İri aqrosənaye fermaları kənd təsərrüfatı məhsullarının geniş surətdə əkilməsinə və əkin sahələrinin süni gübrələnməsinə üstünlük verirlər ki, bu da milyonla akr torpağın üst qatının üfürülərək yoxa çıxmasına səbəb olur. Daha tez gəlir əldə etmək xatirinə kənd təsərrüfatı məh-sullarının geniş miqyaslı sənaye üsulu ilə, biotexnoloji metodlarla istehsalı torpağın eroziyasını və toksifikasiyasını artırdığı üçün millətin özünü ərzaqla təminatını təhlükə altında saxlayır. Hələ biz kimyəvi maddələrin tətbiqi ilə millətin sağlamlığına vurulan ziyanın törətdiyi fəsadlardan danışmırıq19.
    Bu cür böyük kommersiya aqrosənaye firmalarının önündə torpağı olmayan kəndlinin vəziyyəti getdikcə pisləşir. Pestisidlərin tət-biqi və ağır məişət şəraiti onların sağlamlığı üçün çox ciddi təhlükə yaradır. Onların real əmək haqqı (inflyasiya nəzərə alınmaqla) son 20 ildə 20%-ə və ya daha çox aşağı düşmüşdür20.
   
    İşçilərin sayının ixtisarı və iş yerlərində təsnifat tələblərinin yumşaldılması
    Nəhəng korporasiyalarla paralel olaraq, muzdlu işçilərin cəlb edilməsi üzrə böyük agentliklər fəaliyyət göstərir. Etiraf etmək lazımdır ki, korporasiyaların bir çox hərəkətləri iş yerlərinin ləğv edilməsinə yönəlib. Dünyada məhsul həcminin dörddə bir hissəsini 200 ən böyük korporasiya istehsal etdiyi halda, bu zaman yer üzündəki əhalinin 0,01 faizindən az isçi qüvvəsindən istifadə olunur. Bir yazıçının qeyd etdiyi kimi, «Bu gün siıkət nə qədər çox ÖZ işçisini azad edirsə, Uoll-strit onu bir o qədər çox sevir və aksiyalarının qiyməti durmadan artır»21.
    Kapitalist gəlirini işçilərin sayını azaltmaq, iş ritmini sürətləndirmək (sayı azaldılmış işçilər məcbur edilir ki, sürətlə və gərgin işləsin), təsnifatı aşağı salmaq (ona düşən əmək haqqını azaltmaq məqsədilə iş yerinin kateqoriyasını dəyişdirir), işçilərə natamam iş yükü tətbiq etmək (natamam iş günü, natamam iş həftəsi) və podrat işçilər cəlb etməklə (iş stajina və qulluq illərinə görə kompensasiya, müavinət ödəmədən işə qəbul) mənfəəti qaldırmağa çalışır. Yüz minlərlə yüksək maaşlı iş yeri ləğv edilmiş, bu zaman pərakəndə satış obyektlərində, restoranlarda, dəftərxana ofislərində və müvəqqəti xidmət sahələrində isə aşağı əmək haqqı ödənilən 80% iş yerləri yaradılmışdır. İş yerlərinin son ixtisarı zamanı menecer və inzibatçıların da sayında azalma oldu. Beləliklə, istehsalla məşğul olan işçilərin hesabına yaradılan milli gəlirin böyük bir hissəsi inzibati sahədə çalışanlara gedir.
    Əmək haqqı istehsalın qiymətinin bir hissəsi kimi aşağı salınmalı, istehlakçının xərclərinin mənbəyi kimi isə qaldırılmalıdır22. Əmək haqqını azaltmaqla iş sahibləri cəmiyyətin ahcılıq qabiliyyətini də azaltmış olurlar. Bununla da onların istehsal etdiyi məhsulu almalı olan insanların alıcılıq qabiliyyəti məhdudlaşır, təkrar istehsalın aşağı düşməsi daimi hal alır. Nəhəng kapitalistlər üçün iqtisadi tənəzzül sağalmayan bədbəxtlik deyil. Onar iqtisadi tənəzzül zamanı nisbətən zəif rəqiblərini sıradan çıxarır, həmkarlar təşkilatları öz təsirini itirir və dağılır, tətil hərəkatı səngiyir, əlavə yaranan işsizlərin sayının artması əmək haqqının azaldılmasına kömək edir, gəlirlər isə əmək haqqına nisbətdə sürətlə artır. «Bütün amerikalılar bir qayığın sərnişinidir, onların hamısı yaxşı və pis günləri eyni vəziyyətdə yaşayırlar» kimi ideyanı tamamilə bir kənara qoymaq lazımdır. Hətta iqtisadiyyatın tənəzzülü zamanı varlılar daha böyük tikələri qamarlayıb daha çox varlanırlar. Belə ki, 1992-ci ildəki tənəz-zül dövründə korporasiyaların gəliri rekord səviyyəyə çatdı. Şirkətlər əmək haqqını və digər ödənişləri eyni zamanda azaltmaqla yanaşı, işçiləri maksimum dərəcədə istismar etdilər23.
    ABŞ-ın keçmiş maliyyə naziri Nikolas Bredi demişdi ki, iqtisadi tənəzzül «nə dünyanın axırıdır, nə də Allah göndərən bəladır». Əlbəttə, bu, Bredi üçün bəla sayıla bilməz, çünki o və onun imkanlı partnyorları tənəzzül dövründə müflisləşmiş holdırıqləri ucuz qiymətə almaq üçün münasib məqamın yetişdiyinə sevinirlər24. Bredi və onun dostları başa düşürlər ki, varlıların rahatlığı və rifahı daima ehtiyac ucbatından şəhərdənkənar malikanələrin ot örtüyünü darayan, banket mərasimlərinə xidmət edən, şaxtalarda, zavodlarda, plantasiya və ofislərdə yüzlərlə alçaldıcı, bəzən də olduqca aşağı əmək haqqına hətta sağlamlığa ciddi zərər vuran çirkli işləri görən insanların axınını tələb edir.
    Zənginlik və yoxsulluq nəinki yanaşı gedir, hətta sıx və fəal qarşılıqlı münasibətlərdədir. Zənginlik özünün gələcək rifahına hesablanan yoxsulluq yaradır. Sahibkar və zənginlər qul və təhkimçi kəndli olmadan adət etdikləri həyat tərzini necə yaşaya bilər? Təkəbbürlü varlı işləyən yoxsul olmadan necə keçinə bilər? İmtiyazlardan məhrum olunmuşların yoxluğunda kim imtiyazlı olacaq?
   
    Mənfəət-qiymət-inflyasiya
    İnflyasiya–müasir kapitalizmin ümumi problemidir. Bu o zaman baş verir ki, iqtisadiyyata istehsal olunan mal və xidmətin həcmindən çox durmadan böyük miqdarda pul və kredit axmı yönəlir. Bu halda fasiləsiz qiymət artımı baş verir. İnflyasiya bir də o vaxt olur ki, böyük şirkətlər bazarlar üzərində nəzarət etmək səviyyəsinə yaxınlaşır və öz gəlirlərini çoxaltmaq məqsədilə qiymətləri artırırlar. Hətta bir neçə il davam edən 3-4%lik mülayim inflyasiya az gəlirli və kiçik əmək haqqı alan şəxslərin alıcılıq qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Korporasiya rəhbərləri deyirlər ki, inflyasiya əmək haqqının artırılması tələblərinə görə baş verir. Əslində isə qiymətlər və gəlirlər əmək haqqından əvvəl yüksəlir. Hər şeydən əvvəl inflyasiya dörd sahəyə təsir edir: ərzaq mallanna, yanacağa, kommunal xərclərə və tibbi xidmətə. Bunlar orta ailə büdcəsinin 70%-ni təşkil edir. liıma baxmayaraq, iqtisadiyyatın bu dörd sahəsi üzrə omək haqqı dönmədən azaldılır. Kaliforniya kimi ştatda kommunal xərclərin yüksək sürətlə artımının günahını əmək haqqının azlığından əzab çəkən inşaat işçilərinin üzərinə qoymaq olmaz. Ərzaq mallarının bahalaşmasının borc içində boğulan ailə-fermer təsərrüfatları, yox-sulluq həddinə çatan kənd təsərrüfatı işçiləri, yaxud «McDonalds» qəlyanaltısında işləyən az maaşlı xidmətçilərlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Eləcə də tibbi xidmətə ayrılan xərclərin astronomik artımında aşağı maaşla səhiyyə-sanitar sahəsində çalışan işçiləri qətiyyən günahlandırmaq olmaz.
    Sənayenin bir çox sahələrində işçilərin əmək haqqına ayrılan xərclər daima azaldığı halda, yuxarı ranqlı inzibatçılara, səhmdarlara və banklara faiz kimi ödənilən xərclər təsəvvüredilməz dərəcədə artırılır. Keçmiş əmək naziri Robert B.Reyçin dediyi kimi, «Maaşlar inflyasiya törətmir»25. «Əmək haqqı-qiymət» «mənfəət-qiymət» spiralının davamıdır. İşçilər isə inflyasiyanı törədən səbəblərin qurbanıdır (İnkar etmək olmaz ki, əmək haqqını azaltmaqla biznes inflyasiyanın daha az tempini əlində saxlayır və bununla da öz gəlirlərini artırır).
    Bir halda ki, güclü maliyyə ixtisar edən adamların əlində cəmləşib, bu zaman qiymətlə manipulyasiya etmək imkanı yaramr. Satışın səviyyəsi aşağı düşəndə qiymətləri aşağı endirmək əvəzinə, nəhəng inhisarçı fırmalar itkiləri kompensasiya etmək üçün çox vaxt qiymətləri artırırlar. Aqrobiznesdə də eyni vəziyyət var. Məhsulun azlığı və ya bolluğundan asılı olmayaraq, istehlakçıya təklif olunan qiymət daim yüksək olur. İstehsalı azaltmaq yolu ilə qiymətlər süni surətdə artırılır. Bu, həmişə belə olur, neft maqnatları mətər yağlarına və benzinə süni surətdə defisit yaradırlar və qiymətlər artdıqdan sonra həmin mallar yox olur.
    «Wall Street Journal» qəzetinin etiraf etdiyi kimi, «böyük hərbi məsrəflər bəzən inflyasiyalı federal xərclər olur»26. Vətəndaş müharibəsi, Birinci və İkinci Dünya müharibələri, Koreya və Vyetnamda aparılan müharibələr vaxtilə inflyasiya dövrü yaratmışdılar. Hələ əmin-amanlıq dövründə də hərbi məqsədlər üçün sərf olunan məsrəflər külli miqdarda isçi qüvvəsi və maddi resursları udur, hərbi idarə isə ABŞ-da ən iri yanacaq istehlakçısıdır. Hərbi xərclər yeni iş yerləri yaradır və əhalinin alıcılıq qabiliyyətini yüksəldir, lakin onlar istehlak malları və xidmətlər istehsal etmir. Nəticədə alıcılıq qabiliyyətinin artması qiymətlərin də artmasına gətirib çıxarır. Xüsusilə də hərbi büdcə üzrə pul ayırmaları maliyyə defısiti qaydası üzrə aparılır. Yəni hökumət xərcləri büdcəyə daxil olan vergiləri üstələyir.
   
    Bazarın tələbi və şəxsi ehtiyaclar
    Kim deyirsə ki, xüsusi istehsal bizim tələbatınıızı ödəyə bilər, deməli, bir faktı unudur: xüsusi müəssisələrin bu işə marağı yoxdur. Onun funksiyası maksimum dərəcədə mənfəət əldə etməkdir. İnsanlara yemək lazımdır, lakin bazar insanların alıcılıq qabiliyyəti möhkəmlənməyənə qədər heç nə təklif etməyəcək. Ərzaq məhsulları istehsal edən bir sahibkara sual verilmişdi ki, ABŞ-da insanlar achqdan əziyyət çəkən zaman onlar nə işlə məşğul idilər? Cavabında o, açıqca bildirmişdi: «Əgər biz gəlir imkanlarını görsəydik, onda bu məsələyə baxa bilərdik»27.
    Tələbatla ehtiyac arasındakı fərqi beynəlxalq bazar da əyani nümayiş etdirir. Hələ ki, resurslardan istifadə məsələsini insanların ehtiyacı deyil, azad bazar həll edir, yoxsul dövlətlər varlıları yedizdirir. Peru, Meksika, Panama, Hindistan və digər «üçüncü dünya» ölkələrindən ABŞ-ın gəlirli bazarlarına daxil olan mal əti, balıq və başqa zülallı məhsullar bu ölkələrin ac-yalavac uşaqlarına verilmir. Uşaqlara ərzaq məhsulları lazımdır, lakin onların pulu yoxdur. Pul olmadığı üçün onların tələbatı ödənilmir. Azad bazar–hər şeydir, təkcə AZAD bazardan savayı. O istiqamətə sərmayə qoyulur ki, oradan yeni pul gəlsin. Kapitalizındə pulu olanlar çox vaxt onu həyati əhəmiyyət kəsb etməyən, lazımsız şeylərə sərf edir, lakin pulu olmayanlar ən adi həyati əhəmiyyətli ərzağı əldə etmək üçün sonsuz məhrumiyyətlərlə üzləşirlər. Mağazalar mallarla dolu olsa da, milyonlarla insan kəskin ehtiyac içində yaşayır.
    Hər hansı bir məhsulun istehsal mahiyyəti və qiymətini, onun gələcəkdə bəşəriyyətə nə dərəcədə lazımlı olacağını bir məqsəd kimi cəmiyyət müəyyənləşdirir. Ekologiyanı nəzərə almadan torpağın viran edilməsi, istehlakçının sonsuz tələbatını ödəmək əvəzinə tez xarab olan, keyfıyyətsiz və gərəksiz malların istehsalı, kiçik maaşla işçinin ağır zəhmətə məcbur edilməsi, qiymətlərin qaldırılması üçün süni defisit yaratmaq və s. bir ovuc kapitalistin daha böyük gəlir əldə etməsi məqsədini daşıyır. Olmazmı ki, istehsal məhsulları ilk növbədə vacib olan tələbatı ödəmək istiqamətinə yönəldilsin, sonra əlavə istəkləri təmin etmək barədə düşünülsün? Bəlkə istehsal prosesində insanların sağlamlığı və rifahı, ətraf mühitin qorunması barədə düşünmək lazımdır? İstehsal insanların təhsilini yüksəltməyə, mədəni səviyyəsini artırmağa şərait yaradırmı? Kapitalist istehsalı gəlir əldə etmək xatirinə bu məqsədlərə çatmağa imkan yaratmır.
   
    Məhsuldarlıq ziddiyyətli Allah vergisidir
    Kapitalizmin müdafiəçiləri iddia edirlər ki, korporasiyalarda istehsalın səmərəliliyi, yaxud əməyin məhsuldarlığı ümumi inkişafm əsasını təşkil edir. Lakin istehsalın səmərəliliyinə onun nəticə etibarilə cəmiyyətə göstərdiyi təsirdən ayrıca baxmaq olmaz. Məsələn, Appalaç dağları ətrafında yüksək səmərəli və yüksək rentabelli sayılan kömürçıxarma şirkəti fırıldaqçılıqla məşğul olaraq, yerli əhalini yaşadığı torpaqlardan sıxışdırıb çıxarır, onları təhlükəli şəraitdə işləməyə məcbur edir, kömür mədənində açıq şəraitdə iş aparmaq yolu ilə rayonun ekologiyasını məhv edir və ictimai ehtiyaclara ayrılan pulun ödənilməsindən imtina edir.
    Belə təsəvvür yaranır ki, korporasiyaların effektiv istehsalının məhsulu qanuni yolla əldə edilmir. 1973-1997-ci illər ərzində işçilərin əmək məhsuldarlığı (1 saat ərzində buraxılan məhsul) 20%-dən çox artmış, real əmək haqqı isə (inflyasiya nəzərə alınmaqla) 22,6% aşağı düşmüşdür28. Ümumi daxili məhsulun (və ya ÜDMcari ildə bütün malların və xidmətin ümumi qiyməti) əmək məhsuldarlığının artımı ilə ölçülməsi cəmiyyətin rifah halının yaxşılaşmasının göstəricisi ola bilməz. Evdarlıq işi, uşaqlara qulluq və onların tərbiyə edilməsi kimi əsas qeyri-bazar xidmətləri isə nəzərə alınmır. Eyni zamanda, bir çox lazımsız sosial anlayışlara diqqət yetirilir. Məsələn, kriminal və yol-qəza hadisələri nəticəsində sığorta, xəstələrin müalicəsi, polisin saxlanılması çoxlu xərc aparır. ÜDM-ə əlavə edilən bu xərclər çox kiçik bir hissəni təşkil edir. Həqiqətdə isə cəmiyyətdən xeyli vəsait mənimsənilir. Kəmiyyət etibarilə istehsalın səmərəliliyi deyilən amil yaşayış keyfıyyətinin pisləşməsi ilə nəticələnir.
    Belə fıkir səsləndirilir ki, çoxlu varidatın yığılması iqtisadi inkişaf üçün şərait yaradır. Belə ki, yalnız imkanlı adamlar yeni müəssisələrin uzunmüddətli maliyyələşməsinə lazım olan vəsaiti təklif edə bilər. Bir çox sahələrdə, məsələn, dəmir yolu və aviasiya nəqliyyatı, atom enerjisi, kompüterlərin işlənib hazırlanması və istehsalı sahələrində ilkin kapital (vergi ödəyicilərinin vəsaiti hesabına) hökumət tərəfındən ayrılır. Genişmiqyaslı istehsal kapital tələb edən bir məsələdir. «Toplanan vəsaitin mənbəyi varlıların pul kisəsi olmalıdır» ifadəsi isə tamam başqa mahiyyət daşıyır.
    Böyük korporasiyalar geniş elmitədqiqat işlərinə görə hökumətdən subsidiya alırlar. Onlar yeni tədqiqatların çox hissəsini nisbətən kiçik şirkətlərə və fərdi müəssisələrə verirlər. Lakin «Exxon» və «Shell» kimi neft şirkətlərinin novatorluq xidmətlərinin siyahısı heç də gözəçarpan deyil. Məişətdə işlənən elektrik avadanlığı mövzusunda aparılan söhbətdə «General Electric» korporasiyasının vitse-prezidenti demişdi: «Hər hansı böyük korporasiyanın və ya laboratoriyanın işləyib hazırladığı, böyük orijinal yeni məhsul–istər elektrik ülgücü, istərsə də elektrik qızdırıcısı olsun–mənə məlum deyil. Böyük korporasiyalar bütün mövqeləri zəbt edir, lazım bildiklərini alır, yeni konstruksiyalar işləyib hazırlayan kiçik layihələri, sadəcə olaraq, unudurlar»29. Eyni sözlər proqram təminatı sahəsində əldə olunan son nailiyyətlərə də aiddir.
    Azad bazarın müdafiəçiləri təsdiq edirlər ki, müasir dövrdə böyük istehsalat müəssisələri mütləq lazımdır. Lakin böyük biznesin geniş ölçüləri çox az dərəcədə texnoloji zərurətdən asılı olur. Əksər halda o, gəlirini artırmaq xatirinə alış-verişi və birləşınəni özündə əks etdirir. Məsələn, eyni korporasiya islelısalat, sığorln. Kommunal xidmətlər, park və attraksionlar, elektron kütləvi informasiya vasitələri, nəşriyyat işi və s. sahələrdə holdinqlərə malikdir.
    Yaxşı vaxtlarda kapitalistlər azad bazar sisteminin möcüzələrindən hinın oxuyurlar. Pis gündə isə kapitalizmin bütün bədbəxtliklərinin baiskarı kimi zəhmətkeşləri günahlandırırlar. Onlar deyirlər: «İşçilər az maaşla ona görə fasiləsiz işləməlidirlər ki, dünya iqtisadiyyatında rəqabətə dözümlülük imkanı qorunub saxlanılsın. Onda biznes «üçüncü dünya» ölkələrində olan əməyin ən ucuz bazarlarına üz tutmaz. O işçilər ki, əmək haqlarının azaldılması ilə razılaşmırlar, gectez onların iş yerləri də xaricə gedib çıxır».
    Əmək məhsuldarlığının aşağı olmasının əsas səbəbi texnoloji gerilikdir. Böyük korporasiyalar müəssisənin modernləşməsinə pul xərcləmək istəmədikləri üçün kütlələrin yoxsulluğuna əsaslanaraq, federal büdcədən texnologiyanın yeniləşdirilməsinə maliyyə tələb edirlər. Görünür, onlar bu yolla xarici firmalarla rəqabət gücünü saxlamağa çalışırlar. Sonra da elə həmin şirkətlər nisbətən zəif şirkətləri özünə birləşdirmək və udmaq üçün külli miqdarda maliyyə vəsaiti toplayırlar. Məsələn, 1981-ci ildə «U.S.Steel» korporasiyası 20 min iş yerini ixtisara salaraq öz müəssisələrini modernləşdirməkdən imtina etdi və hökumətdən yüz milyonlarla dollar subsidiya aldı, eyni zamanda, üzərindəki vergi borcunu sildirərək, 6,2 milyard dollara «Marathon oll» şirkətinə sahib oldu.
   
    «Arzulanan» işsizlik
    1997-2000-ci illərdə inflyasiya aşağı düşdü, ötən bir neçə illə müqayisədə işsizliyin səviyyəsi aşağı endi, son on illər ərzində ilk dəfə olaraq federal büdcədə profısit yarandı, korporasiyaların hesabları gəlirdən şişdi, fond bazarlarının göstəriciləri göylərə yüksəldi. Bu dövrü «Klinton epoxasının çiçəklənməsi» adlandırdılar. Lakin bir qədər yaxından baxanda aydın oldu ki, real əmək haqqı 1973-cü İldən aşağıdır, istehlak borcları və fərdi müflisləşmə rekord s.wiyyədəclir, ən varlılarla cəmiyyətin qalan çoxluğu arasındakı gəlir fərqi 1920-ci ildən bəri ən yüksək həddə çatıb. Bir hazırcavab adam bu barədə zarafatla belə bir ifadə işlətdi: «Qabaran dalğa bütün qayıqları yuxarı qaldırır». Bu çiçəklənmənin aşağı maaşlı insanlara heç bir dəxli olmadı. Onlar yalnız keçən on illər ərzində kəskin dərəcədə azalan əmək haqlarının əzablarını aradan qaldırmaq üçün gəlirlərinin səviyyəsini, az da olsa, bərpa etmək barədə düşünürdülər. «Çiçəklənən Klinton epoxası» özündən sonra 32,2 milyon amerikalının gəlirini minimum yaşayış həddindən aşağı endirdi, ərzaq məhsullarına ehtiyacı olan rekord sayda insan isə xeyriyyə təşkilatlarının ümidinə qaldı30.
    Kapitalizm cəmiyyətində insan iş tapa bilmirsə, bu, onun fərasətsizliyi hesab edilir. Azad bazarı olan heç bir ölkə indiyə qədər tam məşğulluğa yaxınlaşa bilməyib. Əksinə, hesab edilir ki, işsizlik kapitalizm üçün xeyirlidir. İş yeri uğrunda rəqabət aparan (bu hal əmək haqqmın aşağı düşməsinə gətirir) işsizlərin ehtiyat ordusu olmasaydı, korporasiyaların gəlirləri əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşərdi. Son illər işsizliyin rəsmi həddi 5%-dən 7%-ə qədər saxlamlır ki, bu da 9 milyondan yuxarı işsizi əhatə edir. Lakin bu rəqəmlərə təqribən 4-5 milyona qədər iş axtarmaqdan bezən insanlar daxil edilmir. Bu insanlar işsizliyə görə onlara verilən vəsaiti almaq imkanmı itirərək, artıq siyahıdan xaric edilmişlər. Bundan başqa, daimi iş yeri olmayan, günəmuzd və mövsümi işlərdə çalışan milyonlarla insan daimi iş yeri həsrətindədir. Bu kateqoriyaya vaxtından əvvəl məcburi surətdə təqaüdə çıxan, Silalılı Qüvvələrdə özünə münasib iş tapa bilməyən insanlar da daxildir. İstefaya çıxdıqlarına görə onlar işsiz kimi qeydə almmır. Daha bir qrup bu kateqoriyaya daxildir. Bu insanlar həbsxanada cəza çəkən şəxslərdir ki, onları vaxtilə həbsə alındıqları üçün işsizlərin siyahısına daxil etmirlər31.
    1965-1995-ci illər ərzində qismən məşğulluğu olan işçilərin sayı 12,6 milyondan 27,8 milyona qədər artmışdı (Əlbəttə, bəziləri qismən məşğulluğa təhsil və ailə vəziyyətinə görə üstünlük verirlər. Lakin bu qəbildən olanlar qismən məşğullar qrupunun çox az hissəsini təşkil edirlər). Qismən məşğulların orta hesabla əmək haqqı elə həmin ixtisas üzrə çalışan tam məşğulun bir saatlıq əmək haqqının üçdə birini təşkil edir. 1975-1995-ci illərdə iki is yerini saxlamağa çalışan insanların sayı 3,7 milyondan 8 milyona çatdı. Qismən məşğulluğu olan işçilərin sırasına müqavilə əsasında milyonlarla ştatdankənar işçilər aid edilir ki, onlar daimi işə qəbul edilmədən yalnız işlədikləri saatın pulunu alırlar. Sayı milyondan yuxarı bu qəbildən olan insanların beşdə bir hissəsi təkrarən geriyə, keçmiş sahibkarın yanına qayıdaraq, artıq bu dəfə tibbi sığorta edilmədən, ödənişsiz məzuniyyətlə, pensiya fonduna üzvlük haqqı keçirilmədən, əmək stajı nəzərə alınmadan işləməyə məcbur olurlar. ABŞ Əmək Nazirliyinin statistikası göstərir ki, işdən azad olunanların yalnız 35%-i daimi iş yeri tapa bilir32.
    Bəziləri iddia edirlər ki, guya çoxlu iş yerləri var, buna görə də işsizlik bəzi insanların tənbəlliyinin nəticəsidir. Lakin iqtisadi böhran zamanı işsizlərin sayı yanın milyondan da yuxarı qalxır. Görəsən, bu insanların öz işlərindən bezməsinin nəticəsidirmi ki, onlar gəlirdən, mənzildən, avtomaşından, tibbi sığorta və pensiyadan məhrum olurlar? Layiqli boş iş yeri yaranan zaman saysız-hesabsız «tənbəllər» növbəyə dayanır. 1995-1998-ci illərin «İqtisadi yüksəliş dövrü»nə aid bir neçə misal göstərək. Ayova ştatının Ottumva şəhərindəki «John Deer» firmasının zavodunda 53 iş yerinə 4000 adam, Qərbi Virciniya ştatındakı Eleanor şəhərində yeni açılan «Toyəta» fırmasının zavodunda 250 vakant yerə 27500 adam ərizə vermişdi. Nyu-York şəhərində isə nisbətən az əmək haqqı verilən mehmanxanada işə düzəlmək üçün 4000 adam növbəyə düzülmüşdü.
    Texnologiyanın inkişafı və istehsalatın avtomatlaşdırılması iş yerlərini artırmadan əmək məhsuldarlığını yüksəldə bilər. Məsələn, «Clırysler» korporasiyası bir dəfə elan etdi ki, «Dodge» yük maşınlarının istehsalı üzrə yeni xəttə 225 milyon dollar vəsait ayırır. Bu zaman isə cəmi 70 yeni iş yeri yaradıldı və «Clırysler» korporasiyası işçilərin ixtisarım davam etdirdi. Nisbətən əmək haqqı yüksək olan iş yerlərinin ixtisar edilməsinin digər səbəbi istehsalın xaricə köçürülməsi ilə əlaqədardır. Amerika firmaları daha ucuz əmək hazarı axlarısı ilə «üçüncü dünya» ölkələrinə üz tuturlar. Yəqin bu, dünya iqtisadiyyatında rəqabətədavamlılıq məqsədi daşıyır. Nəhəng şirkətlərdən birinin («Goodyear Ribber») yüksək vəzifəli şəxslərindən olan Stenli Mixelik bununla bağlı belə demişdir: «Nə qədər ki, biz real əmək haqqını Braziliya və Cənubi Koreya səviyyəsinə çatdırmamışıq, rəqabətə davamlılığı saxlamaqla əmək məhsuldarlığını maaşlara çevirə bilmərik»33. Başqa sözlə, işçilər artan gəlirin bir hissəsini onların maaşları «üçüncü dünya» ölkələrində olan dilənçi əmək haqları səviyyəsinə endirildikdən sonra ala biləcəklər.
   
    Amerika zəhmətkeşlərinin ehtiyac və məhrumiyyətləri
    Biz tez-tez eşidirik ki, Amerika Birləşmiş Ştatları elə bir ölkədir ki, orada orta təbəqə üstünlük təşkil edir. Əslində isə amerikalılar fəhlə sinfidir. Onların gəlir mənbəyini əsasən saathesabı ödəniş təşkil edir. Əmək isə ixtisaslaşmayan və ya yarımixtisaslaşdırılmış əl əməyi xarakteri daşıyır. Hətta kontor qulluqçularının böyük əksəriyyəti idarə etməyən personal qrupuna aid edilərək, aşağı əmək haqqına malikdir34. İyirmi il əvvəlki dövrlə müqayisədə ABŞ əməkçiləri hər il əlavə olaraq 180 saat çox işləyir ki, bu da ildə altı həftədən yuxarıdır. Onlar əlavə iş görməyə məcbur edilir, ödənilən istirahət və məzuniyyət günlərinin sayı qısaldılır, məzuniyyət dövründə xəstəlik müddəti azaldılır. Orta sinfi təmsil edən ailələr getdikcə daha çox borca məhkum olunurlar. İnsanlar nisbətən aşağı maaşlı işdə ona görə gərgin çalışırlar ki, əmək haqqının getdikcə azalması, yüksək maaşlı iş yerlərinin sürətlə ixtisarı, dövlət ödənişlərinin məhdudlaşdırıldığı bir dövrdə özlərinə və yaxınlarına lazımi gəlir əldə edə bilsinlər35.
    Bir tədqiqat işində qeyd edilir ki, rəyi soruşulanların 70%-i son illər iş yerində özünü müdafiəsiz hiss edir, 73% isə yüksək stress şəraitində yaşayır. Bob Gerbertin tədqiqatında deyilir ki, ABŞ-ın yüz milyona yaxın daimi əhalisi bütün xərcləri ödəməyə çatan gəlirin olmamasından narahatdır36. Hətta sənaye müəssisəsinin kon-servator rohbəri Mortimer Tsukerman etiraf edir ki, «hazırda işçi qüvvəsi təklif edən bazarda yalnız beş iş yerindən biri dörd nəfərdən ibarət ailəni təmin edə bilir»37.
    Əhalini siyahıyaalma Bürosunun 20-ci yüzilliyin sonlarında verdiyi məlumata əsasən, ABŞ-ın 12,7% əhalisi və yaxud 34,4 milyon nəfər yoxsulluq həddindən aşağı səviyyədə yaşayır. Göstərilən rəqəm problemin miqyasını azaldır. Belə ki, bu məlumatda müvafiq sənədləri olmayan, bu səbəbdən siyahıya düşməyən xeyli əhali və digər yoxsul insanlar nəzərə alınmayıb. Rəsmi yoxsulluq həddindən aşağı səviyyədə yaşayan ailələrin demək olar ki, üçdə ikisində yalnız bir nəfər tam işə malikdir. Onlar yaşayış minimumu həddində olan əmək haqqına deyil, birtəhər yaşamaq üçün işləyirlər. «Klintonun çiçəklənmə erası»nın ən yüksək zamanında belə, tam məşğulluğu olan 5,6 milyona yaxın insan yoxsulluq içində yaşayırdı38. İşləyən yoxsullar arasında minlərlə süpürgəçi 2000-ci ildə razılaşdırılmış aksiya keçirərək, əmək haqlarının yaşayış minimumu həddinə çatdırılmasını tələb edirdi. Los-Ancelesdə süpürgəçilər əmək haqqının 26% artırılmasına nail oldular. Buna baxmayaraq, 2003-cü ildə onların illik əmək haqqı 19 000 dollar təşkil etdi39. Yaşadıqları rayonda təkcə mənzil kirayəsi bu insanların ümumi gəlirindən yüksəkdir. Sırada kənd təsərrüfatı işçiləri gəlir ki, onların da əmək haqqı çox azdır. Bu adamlar dilənçi şəraitində yaşayıb işləyirlər. Müəssisələrdə işləyən fəhlələrin, eləcə də imkanlı ailələrdə ev xidmətçisi işləyən qadın ımıniqrantların vəziyyəti daha dözülməzdir. Onlar gün ərzində 12-15 saat, həftədə 6 gün işləyərək bir saatda cəmi 2 dollar qazanırlar40.
    Amerika Birləşmiş Ştatlarında tam məşğulluğu olan daha bir qrup var ki, əhalinin 25 milyonunu təşkil edir. Onlar rəsmi yoxsulluq hoddindən yuxarı yaşasalar da, durumları çox ağır vəziyyətdədir. Onların tibbi sığortaları yoxdur, çox vaxt kommunal xərcləri ödəyə və maşın saxlaya bilmirlər. Bəzən elə olur ki, bir neçə gün ərzində ərzaq almağa imkanları olmur41. Onları bu vəziyyətə salan tənbəl olmaları deyil, kiçik əmək haqqı, qiymətlərin yuxarı olması, yüksək lıoddə çatan mənzil kirayəsi və ölçüyəgəlməz vergilərdir.
    Əhalini siyahıyaalma Bürosunun məlumatına görə, 2000-ci ildə ABŞ-da rəsmi yoxsulluq həddi 4 nəfərdən ibarət ailə üçün 17500 dollar təşkil etmişdir. İnflyasiyanı nəzərə almaq məqsədilə bu səviyyə istehlak qiymətlərini indeksləşdirəndə müntəzəm olaraq nəzərdən keçirilir və dərc olunur. Belə ki, kiçik əmək haqqı ilə güzəran keçirənlərin ailə büdcəsi həyati tələbatlarını–mənzil kirayəsi, ərzaq, yanacaq və tibbi xidmətləri ancaq ödəməyə çatır. Gündəlik tələbata artan xərclər qiymətlərin ümumi indeksindən xeyli yüksəkdir. Əhalini siyahıyaalma Bürosu bu halları nəzərə almır və ölkədə yox-sulların sayını nəzərəçarpacaq dərəcədə düzgün qiymətləndirmir.42
    Amerikalılara həmişə təlqin ediblər ki, onlar dünyanın ən varlı və xoşbəxt xalqıdır. Həqiqətdə isə sənayesi inkişaf etmiş iyirmi ölkə sırasında Amerika Birləşmiş Ştatları on beşinci yeri tutur. Həmin ölkələrlə müqayisədə ABŞ-da orta yaş həddi aşağıdır. Əhalinin əksər hissəsi yoxsuldur. Uşaq ölümü ən yüksək həddə çatıb. Bədbəxt hadisələr, intihar və digər zorakılıq hallarından ölən gənclərin sayı günbəgün artır43.
    Amerikada yoxsullar bir çox şeylərə daha artıq pul xərcləməli olurlar: maşın almaq və saxlamaq üçün 30% kredit ödənməlidir. Sahibinin təmir etməkdən boyun qaçırdığı yaşayış üçün təhlükəli və qəza vəziyyətində olan mənzilin kirayə haqqı həddindən artıq yüksəkdir, möhlətli satışa görə dəyərindən 200-300% artıq ödəmək lazımdır. Nizamlanmamış və fövqəladə dərəcədə gəlirli kiçik banklar və şirkətlər nağd yolla çeklərin ödənilməsindən hər il milyardlarla dollar gəlir əldə edirlər. Onlar az gəlirli insanları ticarət işlərində vasitəçi olduqlarına görə işçilərin sosial sığortasinın və dövlətdən aldıqları vəsaitin üzərinə 10%-ə qədər komisyon haqq qoymaqla özlərindən asılı vəziyyətə salırlar. Belə müəssisələr müavinətlərin verildiyi dövrlər arasında pul qıtlığından əziyyət çəkən insanlara qısamüddətli ssuda verməklə öz bizneslərini qururlar. Bu «biznes» təkcə 2000-ci ildə 2 milyard dollar gəlir gətirmişdi. Bu qəbildən olan ssudaların ödənişi il ərzində üst-üstə gələrək bəzən 500%-dən yuxarı olur. Bir çox belə sələmçi müəssisələr böyük banklara və yaxud korporasiyalara məxsus olur, ya da onlar tərəfindən maliyyələşdirilir. Belə banklardan «Chase Manhattan», «Nations Bank», «Ford» və «American Kxpress»i göstərmək olar, Bu müəssisələrin genişlənməsinə və saxlanılmasına səbəb bank hesablarını itirən ailələrin və az gəlirli əhalinin sayının artmasıdır44.
    Afroamerikalı və Latın Amerikalı insanlar daha ağır vəziyyətdə yaşayırlar. Az maaşlı iş yerində onların sayı qeyri-proporsional dərəcədə çoxluq təşkil edir. Onlar ölkənin ağdərili əhalisi ilə müqayisədə işsizlikdən və yoxsulluqdan ikiqat əziyyət çəkirlər45. Tarixən sıxışdırılmış və müəyyən proteksionizmlə üzləşmiş qrupların hüquqi müdafiəsi haqqında çox danışılmasına baxmayaraq, Amerikanın ağdərili olmayan əhalisi indi də iş axtarışında və həyatın digər sahələrində irqi ayrı-seçkiliklə üzləşir. Bir tədqiqat işində göstərilir ki, eyni ixtisas səviyyəsində olan xüsusi seçilmiş ağdərili və afroamerikalı vətəndaşların işə qəbulu zamanı birincinin digərinə nisbətən şansı 3 dəfə çoxdur46. Gəlirlərindən asılı olmayaraq, ipoteka krediti almaq üçün müraciət edən etnik azlığın nümayəndəsi müqayisədə 3 dəfə çox imtina cavabı alır47. Bəzi hallarda tarixən sıxışdırılmış qrupun haqlarının müdafıəsinə cəmiyyətin orta və ali sinfinə məxsus olan ağdərili amerikalılar da qalxsalar belə, bu, qeyri-rəsmi göstərilən müsbət hal kimi dəyərləndirilir.
    Həddindən artıq istismara məruz qalanlar sırasında qadınlar çoxluq təşkil edirlər. 58 milyondan çox işləyən qadınların böyük hissəsi kargüzarlıq və xidmət sahəsində çalışır. 1960-cı illərdə kişilərin qazandığı 1 dollardan 69 senti qadınların payma düşürdü. 30 illik mübarizə və gərgin işlərdən sonra qadınların əmək haqqı kişilərin aldığı 1 dollarla müqayisədə 76 sentə çatmışdır. Qadınlar kişilərlə bərabər əmək haqqı almaq uğrunda hələ 100 il də mübarizə aparmalı olacaqlar. Hazırda Amerikada 20 milyon ana işləyir, 44% tək analar isə yoxsulluqdan aşağı həddə yaşayırlar. Yoxsulluq həddində yaşayan üç amerikalıdan ikisi qadındır48.
   
    İqtisadi ədalətsizliyin insani qiyməti
    2000-ci ildə 13 milyon amerikalı uşaq yoxsulluq şəraitində yasayırdı. Bu, iyirmi il əvvəlki səviyyəni üstələyir. Seçilmiş rəsmi şəxslər və ölkədə olan nsaq hüquqlarının müdafiəçiləri uşaqların yoxsul şəraitdə yaşamasının genişlənməsinə əmək haqqının aşağı olması və yaşayış qiymətinin artması amilini əsas kimi göstərirlər. Yoxsulluq həddində yaşayan ailələrdə doğulan uşaqların çəkisi adətən az olur, körpə vaxtlarında, ya da erkən uşaq yaşlarında ölür, ağır xəstəliklərə tutulurlar. Bütün bunlar əsasən qida çatışmazlığından irəli gəlir. Çox ehtimal ki, bu uşaqlar aclıq çəkəcək, ətraf mühitin çirkli olması ucbatından sağalmaz xəstəliklərə tutulacaq, öz ailə üzvlərinin və qonşularının törətdiyi zorakılığın qurbanı olacaqlar49. Dözülməz şərait tədricən həmin uşaqların zehni və psixoloji inkişafmı ləngidəcək. Səhiyyə və Sosial Xidmət Nazirliyinin baş həkiminin hesabatında deyilir ki, gənclər və yaşlı insanlar «ətraf mühitdə saxlamları zəhərli qida məhsullarının hər gün onların ağız boşluğuna zərərli təsirindən əziyyət çəkirlər». Bunun nəticəsində gənc yaşlarında dişləri tökülür, bir çox xəstəliklərə, o cümlədən ağız boşluğunun xərçənginə tutulurlar ki, bunun da səbəbi stomatoloji xidmət və diş müayinəsi sığortasının olmamasıdır50.
    ABŞ tarixində ən uzunmüddətli iqtisadi yüksəliş dövrü olan 1990-cı ilin axırlarında, demək olar ki, hər 10 amerikalı ailə (1985-ci ildə 25 milyon və ümumilikdə 30 milyon insan) bildirmişdi ki, cari ayın çox hissəsi ərzində qida üçün lazımi qədər vəsaiti olmayıb. Ərzaq köməyi məntəqələrinə və ehtiyacı olanlar üçün yeməkxanalara müraciət edənlərin sayı-hesabı olmamışdır. Aclıq və aclığa yaxın vəziyyət Nyumeksiko, Missisipi, Texas, Arizəna və Luiziana ştatlarında kəskin şərait yaratmışdı. Şimali Dakota, Massaçusets, Cənubi Dakota, Delaver və Minnesota ştatlarındakı vəziyyət də ona yaxın idi. Aclıqla mübarizə təşkilatının əməkdaşları qeyd edirdilər ki, qaneedici əmək haqqı olmayan ailələr, xüsusilə işləyən tək analar standart qida məhsulları almaq üçün uzun-uzadı növbələrdə dayanmalı olurdular51.
    Böyük şəhərlərdə və əyalətlərdə ehtiyac içində olanlar qida tapmaq üçün yemək qalıqları yığılan konteynerlərdə, zibilliklərdə eşələnirdilər. Bir qəzet şərhçisinin qeyd etdiyi kimi, «Prezident Çinə etdiyi sollərzamanı Çin kəndlilərinin zibil konteyneıiərində qida axtardıqlarının şahidi olardısa, bunu kommunizmin lazımi səviyyədə işləməməsi kimi qəbul edərdi. Əgər eyni vəziyyət uğurlu sayılan kapitalist Amerikasında baş verirsə, onda nə barədə fikirləşmək lazrındır?»52
    Əksər tək analar da daxil olmaqla, yaşlı ABŞ vətəndaşlarından beş nəfərdən biri tam savadsızdır. Dörd amerikalıdan biri kanalizasiya və istilik şəbəkəsi olmayan mənzillərdə yaşayır. Mənzil haqqının ödənilməsi azmaaşlı ailələr üçün ən ağır xəredir. Mənzil haqqı ailə büdcəsinin 60-70%-ni udur. Əvvəlki illərlə müqayisədə son illər daşınmaz əmlakla bağlı aparılan siyasət nəticəsində (sentrifikasiya)* şəhərlərdə tarixi əhəmiyyət daşıyan ərazilərdən və binalardan azgəlirli ailələrin sıxışdırılıb çıxarılması prosesi sürətlə davam etdirilir. Onlar kirayə haqqım ödəyə bilmədikdə, kiçik bir ailənin yaşaya biləcəyi, çətin şəraiti olan birotaqlı mənzillərə köçürülür.
    *.......ni. PBİya bir çox şəhərlərin mərkəzində tarixi əhəmiyyəti olan binalardan imkansız ailələri köçürmək yolu ilə həmin ərazinin və ı....əlnrın imkanlılar tərəfindən zəbt idllmərl
    Son 20 il ərzində iki milyondan çox daha aşağı qiymətli mənzil artıq satılıb qurtarmışdır. Bu, ailələri mənzil sahələrini kiçiltməyə məcbur edir ki, nəticədə çətinliklər artır və ailə münasibətləri gərginləşir.53.
    Evsizlərin sayı bir milyonla üç milyon arasındadır. Onun üçdə bir hissəsini uşaqlı ailələr təşkil edir. Evsizlərin həyatı achq, səfalət, antisanitariya şəraiti, təklik, psixoloji depressiya və gözlənilməz xəstəliklər deməkdir. Bir tədqiqatın gedişi zamanı aydın olmuşdu ki, küçə gecəqondularında və evsizlər üçün müvəqqəti sığınacaqlarda yaşayanların əksəriyyəti vaxtilə tam məşğuliyyətli insanlar olmuşlar. Lakin maaşların aşağı, mənzil haqlarının yüksək olması onların normal mənzil almasına və ya kirayələməsinə imkan verməmişdir54. Hətta mənzili olanlar arasında milyonlarla insan var ki, onları küçə həyatından ayıran hələlik aldıqları kiçik əmək haqqıdır.
    Baxmayaraq ki, yaşlı insanların təmin olunduqları barədə çox danışırlar, yoxsulluq içində yaşayanların yarıdan çoxunu yaşı 65-dən yuxarı şəxslər təşkil edir. 5 milyona qədər belə əhali müntəzəm olaraq aclıq təhlükəsi hiss edir və qida məhsullarından korluq çəkirlər. Hökumətin «Mecicare» tibbi sığorta proqramının mövcud olmasına baxmayaraq, yaşlı insanlar tibbi xidmətin çoxunu öz hesablarından ödəyirlər. Milyonlarla insan görür ki, sosial təminat, pensiya və topladıqları vəsait açıq-aşkar kifayət etmir. Yaşlıların, demək olar ki, yarıdan çoxu yenidən işləməyə qayıdıb və ya əlavə iş axtarırlar55. Maddi əziyyət çəkməyən insan heç vaxt iztirab və sosial deqradasiyanı təsəvvür edə bilməz. Tədqiqatlar göstərir ki, gəlirin azalması, hətta az da olsa, işsizliyin çoxalması xəstəliklərin, emosional gərginliyin artmasına, alkoqola, narkomaniyaya, intihara, cinayətə və erkən ölümlərə gətirib çıxarır56.
    30%-dən çox amerikalı ən ağır depressiya keçirməkb müxtəlif psixoloji vəziyyətlərə düşmüşdür. On milyonlarla insan alkoqolun, siqaretin və narkomaniyanın əsiridir. Milyonlarla amerikalı tibbi preparatlar sayılan amfetamin və barbituratdan istifadə edir. Zənginlər narkotik satır, narkobiznes isə narkotik gətirir. Burada gəlirlər ölçüyəgəlməzdir57.
    Hər il orta hesabla 30000 amerikalı öz həyatına qəsd edir. 17000 adam isə qətllərin qurbanı olur. 1958-ci ildən bəri intihar edən gənclərin sayı üç dəfə artıb58. ABŞ-da milyonlarla qadın kişilər tərəfındən zorakılığa məruz qalır, hər il onlardan təxminən beş milyonu ağır bədən xəsarəti alır59. Hər il iki milyondan çox uşaq zorakılığa məruz qalır, valideyrıləri tərəfindən atılır, böyüklərin qayğısından məhrum olur60. Bir çox yaşlı insanlar da amansız münasibətə məruz qalırlar. İqtisadi şərait pisləşdikcə, onların yaşayış tərzi daha dramatik hal alır.
    Ümumiyyətlə, Birləşmiş Ştatların böyük var-dövlət tarixinin qaranlıq tərəfləri də var. Azad bazar qaliblər üçün çox yaxşıdır. Bu bazar onlara pulla alınması mümkün olan hər şeyi təklif edir. Lakin o, milyonlarla digər insana qarşı çox sərtdir. Varlılarla yoxsullar arasındakı ədalətsizlıyi ifşa etmək kifayət deyil, onlar arasındakı əlaqəni başa düşmək lazımdır. Kapitalizm sistemi ölkənin təbii resurslarını dağıdır. O, bizi istismar edərək əməyimizi qiymətləndirmir. Bizi səfalətə, ehtiyaca, sosial ədalətsizliyə sürükləyir. O, çoxhıqdan yan keçərək, azlığa xiclməl edir və btı, yoxlnğa baha başa gəlir.
    Əgər biz ölkəmizi seviriksə, onda xalqın qayğısına qalmalı, imkan verməməliyik ki, onu qurbana çevirsinlər. Bu fəsildə gətirilən faktlarda bizim məqsədimiz Amerika Birləşmiş Ştatlarını ittiham etmək yox, ölkəmizin əhalisini məhvə məhkum edən, heç bir hüquqa sığmayan azad bazar siyasətini dünyaya göstərməkdir.
   
    Qeydlər
    1. Adam Smith, Aninquiry into the Nature and Causes of the Wealtlı of Nations (New York: Modern Lferary, 1937, originally 1776), 33.
    2. Mərhum Viktor Perlo bu məsələ ətrafında tez-tez yazardı; bax: Peoples Weekly World, April 26, 1997; May 31, 1997; and August 1, 1998.
    3. Kapitalizmin təbiətinin klassik tərifi, bax: K.Marks «Kapital» , 1-ci cild. Bir çox nəşrlər mövcuddur. Bax: K.Marks «Əmək haqqı», «Qiymət» və «Mənfəət» (müxtəlif nəşrlər) və K.Marks «Siyasi iqtisadın tənqidinə giriş» (A Contribution to the Critique ofPolitical Economy. New York: İnternational, 1970).
    4. Bax: Pat Barile, «Where Production Benefits Workers,» Daily World, September 20, 1984.
    5. İnternal Revenue Service, Statistics ofİncome Bulletin, 1999-2000; Chnck Collins and Felice Yeskel, Economic Apartheid in America (New York: New Press, 2000).
    6. «Forbes 400 World Series», Nation, October 20, 1997.
    7. Wall Street Journal quoted in Richard Grossman, «Corporations Must Not Supplant «We the People, «« Maine Telegram, February 4, 1996.
    8. John Miller, «A Rising Tide Fails to Lift All Boats, « Dollars and Sense, MayzJune 2000.
    9. Əhalini siyahıyaalma Bürosu tərəfındən vəziyyətin insafsızcasına təsvir edilməsinin təfsilatı.Bax: Michael Parenti, «Economy in Numbers: The Super Rich Are Out of Sight, « Dollars and Sense, May zJune 1998; TaKHce flocTynno Ha caflTe .
    10. Paul Samuelson, bax: Sam Pizzigati, The Maximum Wage (New York: Apex, 1992); bax: Chuck Collins, Clıris Hartman, and Holly Sklar, Divided Decade: Economic Disparity at the Centurys Turn (Boston: United for a Fair Economy, 2000); Stephen Rose, SocialStratification in the United States 2000 (New York: New Press, 2000).
    11. New York Times, January 13, 1999; Jake Lewis, «The Making of the Banking Behemoths,» Multinational Monilər, June 1996; Associated Press report, September 14, 2000.
    12. Topmenecerlər üçün «Qızıl paraşütlər» haqqında, bax: Victoria Colliver, «The Soft-est Landing,» San Francisco Examiner, August 14, 1998; H «Pensions,» Solidarity, United Auto Workers, May 1966.
    13. San Francisco Chronicle, July 29, 2000; Umon, Service Employees İnternational Umon, Spring 1996.
    14. Sarah Anderson, John Cavanaugh, Chuck Collins, Ralph Estes, and Clıris Hartman, A lhcade of Executive Excess: Sixtlı Annual Executive Compensation Survey (Boston and Washinglon, D.C.: United for a Fair Economy and İnstitute for Policy Studies, 1999); Holly Sklar, «CE() Cinıvy Train Keeps on Rolling,» Z Magazine, June 2000.
    15. Washlngton Post, February Ü, 1982.
    16. Aqrar səmıyc bİZMSİ höyük bir korporasiyadır. O, nəhəng kənd təsərrüfatı istehsahnda ixtisaslaşıb, burada, demək olar ki, bütün proseslər mcxanikləşdirilib və pestisidlərdən, habelə herbisidlərdən istifadə etməklə hökumət subsidiyalan cəlb olunur.
    17. «Stand witlı the Farmers,» Peoples Weekly World, December 18, 1999; A. V. Krebs, The Corporate Reapers (Washington, B.C.: Essential, 1992).
    18. Donald Gruber, «Unfair Prices–Why Family Farmers Go Broke «Peoples Weekly World, March 8, 1997; «Save the Family Farms and Communities,» Peoples Weekly World, March 18, 2000; H Krebs, The Corporate Reapers.
    19. Marc Lappe and Britt Bailey, Against the Grain: Biotechnology and the Corporate Takeover of Your Food (Monroe, Maine: Common Courage, 1998); and Krebs, The Corporate Reapers, 75-97 and passim.
    20. New York Times, March 31, 1997.
    21. Allan Sloan, «Corporate Killers,» Newsweek, February 26, 1996; sm. takce Doug Hen-wood, Wall Street: How İt WorksandFor Whom (New York and London: Verso, 1997).
    22. Steven Greenhouse, «Low-Paid Jobs Lead Advance in Employment,» New York Times, October 1, 2000; National Priorities Project and Jobs witlı Justice, Working Hard, Earning Less (Washington, D.C.: National Priorities Project and Jobs witlı Justice, 1998); H David Gordon, Fat and Mean: The Corporate Squeeze of Working Americans and the Mytlı of Managerial «Downsizing» (New York: Martin KesslerzFree Press, 1996).
    23. San Francisco Chronicle, August 8, 1992.
    24. Lewis H. Lapham, «Notebook,» Harpers, April 1991, 11.
    25. Bax: Reyç, New York Times, April 26, 1995.
    26. Wall Street Journal, August 30, 1978.
    27. Bax: Hunger, U. S. zL,hesabat təqdim edilmişdir: Citizens Board of İnquiry into Hunger and Malnutrition in the United States (Boston: Beacon, 1968), 46.
    28. Bax: Arthur MacEwan , Dollars and Sense, May zJune 1998.
    29. Bax: Paul Baran and Paul Sweezy, Monopoly Capital (New York: Montlıly Review, 1966), 49.
    30. Bax: Konfrans şurasinın məruzəsinin xülasəsi; Jacob Schlesinger, «Despite Econontic Boom, More Americans Are Likely to Fall Beləw the Poverty Line,» Wall Street Journal, June 29, 2000; hesabat: Associated Press, September 27, 2000.
    31. Edward Herman, «The U.S. Jobs Miracle,» Z Magazine, Julyz August 1998; Louis Uchitelle, «Despite Drop, Rate of Layoffs Remains High,» New York Times, August 23,1996.
    32. Bax: U.S. Bureau of Labor Statistics, hesabat: Daily Labor Report son iki il üçün; bax: New York Times, March 3, May 5, and December 8, 1996.
    33. Stanley Mıhelick, Goodyear Rubber, bax: New York Times, December 12, 1989.
    34. Vicente Navarro, «The Middle dass–A Useful Myth,» Nation, March 23, 1992.
    35. The State of Working America (Washington, D.C.: Economic Policy İnstitute, 2000); Peter Meiksins, «Confronting the Time Bind: Work, Family and Capitalism,» Montlıly Review, February 1998.
    36. «Counterspin,» Pacifıca Radio, November 24, 1997; Bob Herberts colunın, New York Times, February 10, 1996.
    37. Zuckerman B U. S. News and WorldReport, April 3, 1995.
    38. The State of Working America; New York Times, October 4, 1999.
    39. San Francisco Chronicle, April 27, 2000.
    40. Dən Terry, «A Union vəte Sows Bitterness in California Strawberry Fields,» New York Times, July 31, 1998; Charles dark, «A Surge in Sweatshops,» San Francisco Examiner, September > 1996; H Doreen Carvajal, «For İmmigrant Maids, Not a Job but Servitude,» New York Times, February 25, 1996.
    41. John Schwarz and Thomas vəlgy, «Above the Poverty Line–But Poor,» Nation, February 15- 1993, 191-92.
    42. Schwarz and volgy, «Above the Poverty Line–But Poor.»
    43. Bax: liMTnin illik hesabatı: «İnsau potensialının inkişali haqqında» və UNICHI, 1999; Ü I. M. Smeeding and I.. Rainwaler, «Young Child Poverty in a Comparative IVı spective, dsrc olunmamış meı uzə, Maxwell School of < itizonship and Public Affairs, 1996.
    44. Michael Hudson (ed.), Merchants ofMisery: How Corporate America Profits from Poverty (Monroe, Maine: Common Courage, 1996); və Oakland Tribune, August 8, 2000.
    45. Bax: Şəhərlərin milli liqasinın illik hesabatı, The State ofBlack America, 2000; bax: Ticarət Nazirliyinin materiallan, Los Angeles Times, September25, 1998.
    46. Michael Fix, Raymond Struyk, and Marjorie Turner, Opportunities Denied, Opportunities Diminished (Washington, D.C.: Urban İnstitute, 1991).
    47. Oakland Tribune, August 9, 2000.
    48. Washington Post, June 10, 2000; bax: Working Woman, January 1996.
    49. Katlıryn Porter and Wendell Primus, Recent Changes in the tmpact ofthe Safety Net on ChildPoverty (Washington, D.C.: Center on Budget and Priorities, 1999); bax: National Center for Children in Poverty (Columbia University) tərəfindən aparılmış tədqiqat, bax: New York Times, August 11, 2000; Los Angeles Times, July 1, 1999 i «Slıredding the Safety Net,» Backgrounder, İnstitute for Food and Development Policy, Winter 1998.
    50. New York Times, May 26, 2000.
    51. ABŞ-ın Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin bütün ştatlar üzrə apardığı tədqiqat, bax: USA Today, October 15, 1999; məzmunsuz hesabat Center on Hunger, Poverty, and Nutrition Policy, Tufts University təqdim edilmişdir USA Today, October 15,1999.
    52. William Raspberry, «Garbage Eaters,» Washington Post, May 2, 1984; bax: Carətyne Zinko, «Going Hungry in Good Times,» San Francisco Chronicle, March 11,1998.
    53. Yəhudilərin milli koalisiyasinın savad uğrunda məruzəsi, bax: USA Today, November 29, 2000; Michael Janofsky, «Shortage of Housing for Poor Grows in U. S.,» New York Times, April28, 1998.
    54. Evsizlərin ətraflı statistikası ilə bağlı bax: National Coalition for the Homeless and National Law Center on Homelessness and Poverty.
    55. Trudy Heberman, «Hunger in America,» Nation, March 30, 1998; National İnstitute on Aging, Older Americans 2000: Key İndicators of Well-Being (Washington, D.C.: National İnstitute on Aging, 2000).
    56. Richard Shweder, «İts Called Poor Healtlı for a Reason,» New York Times, March 9, 1997; M. Harvey Brenner, Economy, Society and Healtlı (Washington, D.C.: Economic Policy İnstitute, 1992); Mary Merva and Richard Fowles, Effect ofDiminished Opportunities on SocialStress (Washington, D.C.: Economic Policy İnstitute, 1992).
    57. «National Household Survey on Drug Abuse,» Department of Healtlı and Human Services, September 1996; bax: illik hesabatlar, İnstitute of Mental Health, Center for Disease Control and Prevention və National Center for Chronic Disease Prevention and Healtlı Promotion, 1998-2000.
    58. Kay Redfield Jamison, Night Falls Fast: Understanding Suicide (New York: Knopf, 1999); National Center for Healtlı Statistics, National Vital Statistics Report (Washington D.C.: National Center for Healtlı Statistics, 1999).
    59. Congressional Caucus for Womens İssues, Violence Against Women (Washington, D.C.: Government Printing Office, 1992).
    60. Bax: Səhiyyə və Sosial Xidmətlər Nazirliyinin hesabatı, USA Today, June 16, 2000.
   
   
    PLUTOKRATIYA MƏDƏNIYYƏTİ -İNSTİTUSİYA VƏ İDEOLOGİYALAR
    ABŞ-ın siyasi sisteminin mahiyyətini anlamaq üçün onun fəaliyyət göstərdiyi daha geniş sosial kontekstə baxmaq məqsədəuyğundur. Bunlar Amerika cəmiyyətinin ideoloji əsasları, dəyərləri və hökmranlıq edən institutlarıdır.
   
    Korporativ plutokratiyanın idarəetməsi
    (Plutokratlya varlıların hökmranlığı. Bu siyasi quruluşda ölkədəki dövlət hakimiyyəti üükım ılnfin en vərlı nümayəndələr topluıuna məxsus olur)
    Amerika kapitalizmi, sadəcə, iqtisadi sistem deyil, ondan daha artıq bütöv bir mədəni və ictimai quruluşdur. Plutokratiya varlı nümayəndələrin idarə etdiyi və varlıların maraqlarına xidmət edən sistemdir. Universitetlərin, nəşriyyatların, kütləvi jurnalların, qəzetlərin, televiziya və radiostansiyaların, peşəkar idman komandalarının, fondların, kilsələrin, şəxsi muzeylərin, xeyriyyə təşkilatlarının və xəstəxanaların əksəriyyəti direktorlar şurası tərəfindən idarə olunan (onları «qəyyumlar» və ya «regentlər» adlandırırlar) korporasiya prinsipi əsasında təşkil olunmuşdur. Direktorlar şurasına, adətən, imkanlı işgüzar insanlar daxil olur. Bu şuralar müəssisələrin bütün işləri üzrə yekun qərar çıxarırlar1.
    Misal olaraq, universiteti nəzərdən keçirək. Özəl və dövlət ali təhsil müəssisələri də qəyyumlar şurasının idarə etdiyi korporasiyalardır. Bu şura dərs proqramlarının və tədrisin məzmun və strukturunu, maliyyə və büdcə məsələlərini, professormüəllim heyətinin işə götürülməsini, işdən çıxarılmasını və irəliləyişini, elmi adların və elmi dərəcələrin verilməsini, həmçinin tələbələrin təhsil haqqı ilə bağlı bütün məsələləri həll edir. Gündəlik işlərin idarə edilməsi inzibatçılara tapşırılıb. Qəyyumlar istənilən anda administratorları qərar qəbul etmək hüququndan məhrum edə bilərlər. Qəyyumların əksəriyyəti ali təhsildə hər hansı inzibati və ya elmi təcrübəyə malik olmayan uğurlu, işgüzar adamlardır. Onların qərarları universitet büdcəsindən ödənilən sığorta ilə təmin olunub. Onlar bir çox məsələlərin həllində peşəkar mühasiblərə və nəzarətçilərə güvənirlər. Bir sözlə, onlar maliyyə məsələləri üzrə heç bir riskli qərarlar qəbul etmir, xüsusi ekspertizalar aparmırlar. Bəs onlara bu qədər səlahiyyətin verilmə səbəbi nədir? Görünür, onların əsas funksiyası təhsil müəssisələri üzərində ideoloji nəzarətin həyata keçirilməsidir.
    Korporativ mədəniyyət ali təhsil müəssisələrinə yüksələn xətt üzrə nüfuz edir. Kaliforniya Universitetinin prezidenti vəzifəsində ildə 245 000 dollar maaş alan Cek Peltason, bəzi məlumatlara görə, direktorlar şurasının üzvü kimi 7 korporasiyadan eyni zamanda 100 000 dollara qədər məvacib almışdır2. Bu hal istisna deyil. Ali universitet inzibatçılarının maaşları sürətlə artsa da, tələbələrin təqaüdləri və tibbi xidmət xərcləri daima azalır. Korporativ loqotiplər tələbə audiləriyalarında və tələbə ittifaqlarının məskunlaşdığı yerlərdə görünməyə başlayır. Özəl şirkətlər istedadlı professor və müəllimləri fəal şəkildə mükafatlandırır, konkret problemlər üzərində işləyən alimlər qrupunu və elmi tədqiqat morkəzlərini maliyyələşdirir, qrantlar təqdim edir, tədris olunan fonlərin məzmununa, tədqiqatların mövzusuna, işə qəbul edilmə siyasətinə təsir göstərirlər3.
    Amerikanın siyasi hakimiyyətinin təbiətini dərk etmək üçün fakt odur ki, demək olar, bütün mədəni institutlara plutokratiya l.nəfnıclən nəzarət olunur. Nın institutların hamısı biznes sistemi ilə əlaqədardır, onlar hakimiyyətdən ikiəlli yapışan və seçilməyən qruplar tərəfindən idarə olunur. Varlı korporasiyaların maraqlarını ifadə edən bu qruplar özlərindən başqa heç kimin qarşısında heç bir məsuliyyət daşımırlar. Bizim isə bir xalq olaraq bu institutlarda seçim imkanlarınıız yoxdur, mülkiyyətin, heç olmasa, müəyyən bir hissəsinin hüququna sahiblik edə bilmirik, qərar qəbul etmək səlahiyyətinə malik deyilik.
   
    İdeoloji ənənələrin qorunması
    Bizə belə bir fikir aşılayırlar ki, kapitalizm demokratiyanın ayrılmaz hissəsidir. Lakin kapitalizmin ən qəddar repressiv rejimlərdə çiçəklənməsi barədə az danışılır. Transmilli korporasiyaların maraqları bir çox «üçüncü dünya» ölkələrində demokratiyanın devrilməsinə və həmin ölkələrdə sağ yönümlü diktatorların hakimiyyətlərinin qurulmasına kömək etmişdir. Belə hakimiyyətlər isə həmin ölkələri korporativ investisiyaların etibarlı sələflərinə çevirmişlər. Bizə deyirlər ki, azad sahibkarlıq sistemi imkanların bərabərliyini yaradır, qabiliyyəti olanları və təşəbbüs göstərənləri mükafatlandırır, tüfeyliləri və fərsizləri sosial pillələrin aşağılarına keçirir. Bizə deyirlər ki, azad sahibkarlıq sistemi digər xalqların həsəd apardığı milli inkişaf prosesini təmin edir, insan azadlığına, siyasi müstəqilliyə zəmanət verir (göstərilməyən vəsaitlərin istifadəsi ilə).
    Azad sahibkarlıq sistemi bazar dəyərlərinə–necə satmaq, rəqabət aparmaq və irəli çıxmaq kimi məsələlərə çox böyük önəm verir. Ralf Naderin qeyd etdiyi kimi, azad bazar «ictimaiyyətdə yalnız bir dəyəri–tamahkar və materialist olan gəlirin ümumi həcmini stimullaşdırır». Bəs ədalət, sağlamlığın vəziyyəti, əməyin təhlükəsizliyi, istehlakçıların müdafiəsi, gələcək nəsillər barədə qayğı və hökumətin hesabat verməsi kimi dəyərlər necə olsun?4
    Plutokratik sistemin institutlarından biri bizim təhsil sistemidir. İbtidai məktəbdən başlamış ali təhsil müəssisələrinə qədər bütün şagird və tələbələrə Amerika Birləşmiş Ştatlarının digər dövlətlər üzərində mənəvi üstünlüyünə və məziyyətlərinə manma, həmçinin ABŞ-ın siyasi–iqtisadi institutlarına qeyritənqidi baxışlara malik olma keyfıyyətləri öyrədilir. Keçirilən sorğular göstərir ki, gənclərin böyük hissəsi bizim siyasi liderlərimizi alicənab, xeyirxah və ehtiyatlı hesab edirlər.
    Müəllimlər diqqəti dövlət idarəetməsinin təmsilçilik sisteminin formal aspektlərinə yönəltməyə çalışır, böyük sənaye qruplarının ölkənin siyasi həyatına təsirindən isə az danışırlar. ABŞ-ın siyasi-iqtisadi institutlarına münasibətdə tənqidi fikirlərini ifadə etmək istəyən müəllimlər öz karyeralarını risk altına qoyurlar. Oxşar xarakterli məsələləri tələbə qəzetlərində müzakirə etməyə çalışan tələbələr tez-tez müdiriyyətin təzyiqi və barələrində inzibati tədbir təhlükəsi ilə üzləşirlər5.
    Dərs vəsaitlərində zəhmətkeşlərin öz hüquqları uğrunda mübarizə tarixi, ölkə daxilində və xaricində onların korporasiyalar tərəfındən istismarı barədə ötəri xatırlatmalardan başqa anlaşıqlı bir şeyə nadir hallarda rast gəlmək olar. «Bizim ölkənin ilk xalqı»nın mübarizəsi («köklü amerikalılar» və «hindular» adı ilə də tanınırlar), müqavilə ilə işləyənlər, kiçik fermerlər, Latın Amerikası, Asiya və Avropa ölkələrindən olan ımıniqrantlar haqqında, demək olar ki, heç nə deyilmir. Bizim tədris müəssisələrində köləliklə, rasizmlə mübarizə tarixi, ABŞ-ın işğalçı müharibələrinin təsviri tədris olunmur6.
    Məktəblər hərbçiləri və silalılı qüvvələri mədh edən Pentaqon və iri korporasiyalar tərəfindən pulsuz verilmiş çap materialları, fılmlər və videokasetlərlə dolmuşdur7. Bu materiallarda, eyni zamanda, iqtisadiyyata dövlət müdaxiləsinin azaldılması zərurəti sübut edilir. Cəmiyyətdə və təhsil müəssisələrində azad bazarın möcüzələrini reklam edən iri biznesin təbliğat materialları geniş yayılmışdır. İri korporasiyalar və sağ təmayüllü fondlar tərəfindən səxavətlə maliyyələşən çoxlu sayda analitik qrup və mühafizəkar istiqamətli akademik mərkəzlər, jurnallar, assosiasiya və professorlar yaranmışdır.
    Kiminsə «dar» maraqları ilə «bağlı olmamaq» kimi görünmək cəhdlərinə baxmayaraq, Amerika universitetləri geniş spektrli tədqiqat işləri aparır, silalılı qüvvələr və iri korporasiyalar üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən hazırlıq kursları keçirirlər. Hətta «neytral» universitet belə, korporativ strukturla birbaşa maliyyə əlaqəsinə malikdir və bu əlaqə onun böyük həcmli səhm portfeli formasında olur.
    Fərqli düşüncəyə görə cəzalandırmaq və baxışlardakı konformizmə görə təqdir etmək üçün iqtisadi təsir üsullarından geniş istifadə olunur. Elmi cəmiyyətlərdə professormüəllim heyəti və tələbələr tərəfindən siyasiləşdirilmiş baxışlar aşağı qiymətləndirilir ki, bu da maaşların, qrantların və işin itirilməsi ilə nəticələnir. Karyeralarında irəliləmək istəyən jurnalistlər, menecerlər, məmurlar və digər azad peşə və ya intellektual əmək nümayəndələrinin əksəriyyəti bərqərar olmuş qaydalarla eynilə bu tərzdə razılaşmağı vərdiş edir, kapitalist cəmiyyətinin əsas iqtisadi maraqlarına zidd fıkir yürütməkdən qaçırlar.
    Siyasi tərbiyənin digər institutu hökumətin özüdür. Prezident və ya digər yüksək vəzifəli rəsmi məmur, demək olar ki, hər həftə bizi iqtisadiyyat barədə ruhlandırıcı fikirlərə və ya xaricdən tuşlanan düşmən təhlükəsi barədə həyəcanlı bəyanatlara «qonaq edir». Bu işdə onlara kütləvi informasiya vasitələri də kömək edir. Beyinlərin siyasi emalını həyata keçirən KİV-in fəaliyyətinə kitabda bir fəsil ayrılmışdır.
    Bizi yalnız özümüz barədə düşünməyə sövq edirlər, lakin bir məsələni bilmək maraqlıdır ki, Amerikanın sosial adaptasiya prosesi bunu həyata keçirməyə bizə necə imkan verəcək. İdeoloji ortodoksluq isə «plüralizm», «demokratiya» və «açıq cəmiyyət» tərzində olan plutokratiya ruhunu mədəniyyətə elə aşılayır ki, bəzən heç ideoloji emal kimi də qəbul olunmur. İstibdadm ən pis formaları daha çox kök salmışlarıdır. Onlar insam elə məharətlə idarə edən təsir formalarıdır ki, şüur tərəfindən olduğu şəkildə qəbul edilə bilmir.
    Kapitalist cəmiyyətində biznes insanları daha çox istehlak etməyə, hətta bacardıqlarından da çox istehlak etməyə məcburedir.
    Kütləvi reklam nəinki konkret mal və məhsullan, eyni zamanda, həyat tərzini satır, istehlakçılar cəmiyyətini və qazanc əldə etməni tərifləyib göylərə qaldırır. Bazar iqtisadiyyatı kimi yaranmış kapitalist mədəniyyəti mahiyyəti etibarilə bazar mədəniyyətidir. O, insanların birgə səylərini və qarşılıqlı əlaqələrini zəiflədərək, bizi israrla istehsalçılar və istehlakçılar qismində rəqabət aparmağa məcbur edir.
    Bizi qovaraq tələsdirirlər ki, «istədiyinizə nail olun, ötüb keçin». Kimi və nəyi ötüb keçməli? Başqalanın, yoxsa özümüzün bugünkü maddi vəziyyətimizi ötüb keçməliyik? «Fərdiyyətçiliyin» bu növünü səhvən siyasi və ya iqtisadi praktikanın alternativi olan seçim azadlığı hesab etmək olmaz. İnsanlardan fərdi şəkildə, lakin bir istiqamətdə fəaliyyət göstərməyi istəyirlər. Hər bir adam başqaları ilə rəqabət aparır, lakin bu, yalnız eyni məqsədlərin əldə edilməsi uğrunda olur. Korporasiyaların hökmranlıq etdiyi mədəniyyətdə «fərdiyyətçilik» mülkiyyətə və istehlaka aid edilir. Onlar gözləyirlər ki, biz bacardığımız qədər özümüz üçün əldə etməyə cəhd göstərək, lakin digərlərinin problemlərini ürəyimizə salmayaq. Digər cəmiyyətlərdə bu mövqeyi qeyri-humanist hesab edirlər, Amerika cəmiyyətində isə onu təqdir edərək «şölırətpərəstlik» adlandırır və dəyərli ictimai nailiyyətlərin biri kimi nəzərdən keçirirlər.
    Belə fərdiyyətçiliyin insanın öz həyatını idarə etməsinə imkan verib-verməməsi başqa məsələdir. Çoxlarınıız yediyimiz qidanın, aldığımız malların, udduğumuz havanın, ödədiyimiz qiymətlərin, aldığımız maaşın, istifadə etdiyimiz nəqliyyat növlərinin, kütləvi informasiya vasitələrinin bizə nümayiş etdirdiyi tamaşaların keyfıyyəti barədə qərar qəbul etmirik.
    Cəmiyyətin iyerarxiyasında imtiyazlı mövqelər tutan şəxslər bu iyerarxiyanı qoruyub saxlamağı zəruri hesab edir və daha ədalətli ictimai sistem yaratmaq tələblərini narazılıqla qarşılayırlar. 1970-ci illərin axırlarında aparılmış bir tədqiqata əsasən, gəlirləri yüksək olan .şəxslər əhalinin müxtəlif qruplarının siyasi təsirlərinin boraborləşdirilməsinə qarşı çıxırlar, gəlirləri az olan insanlar isə bərabərliyin on ardıcıl vəqoü tərəfdarlarıdır8.
    Rasizm və seksizmlə yanaşı, müəyyən əşyalara və ya prinsiplərə fanatik sinfi bağlılıq da mövcuddur. Bu, Amerika cəmiyyətində qabaqcadan yaranmış mənfi rəyin ən geniş yayılmış və ən az müqavimət alan formasıdır. Amerikada maddi uğur insan dəyərinin vahid ölçüsü hesab olunur. Buradan çıxan məntiqi nəticə ondan ibarətdir ki, kasıblar böyük dəyər kəsb etmir və ictimai resursların onlara sərf olunmasına lüzum yoxdur9. Kapitalist cəmiyyətində yoxsulları, adətən, «ziyanlı»–cəmiyyət üçün heç bir əhəmiyyət kəsb etməyən və özlərinin çətin həyat şəraitində məhz özləri günahkar olan insanlar kimi məzəmmət edirlər. Onları çox nadir hallarda yoxsulluğu yaradan iqtisadi faktorların qurbanları hesab edirlər. Bu faktorlar yüksək mənzil haqqı, məşğulluğun kifayət qədər olmaması, aşağı əmək haqqı, gözlənilməz xəstəliklər və bazar cənnətinin digər «iltifatlarıdır». Amerika yumoristi Uill Rocersin sözlərini başqa şəkildə ifadə etsək, demək olar ki, yoxsulluq cinayət deyil, lakin cinayət ola bilər.
    İş yerlərinin ixtisara düşdüyü, əmək haqqının azaldığı, yüksək inflyasiyanın və artan vergi yükünün bərqərar olduğu şəraitdə bir çox insanlar öz statuslarını və sosial vəziyyətlərini qoruyub saxlamaq üçün daha gərgin işləməyə məcburdurlar. Həyatdakı uğurun əsas amilinin pul olduğu bir cəmiyyətdə maddi maliyyənin stimullaşdırıcı təsiri, əsasında hansısa acgözlük və yaşamaq faktoru duran müəyyən mədəniyyətin simptomu deyil. Bir çox amerikalılar dəbdəbəli həyata cəhd etmək əvəzinə əsas həyati ehtiyaclarının təmin edilməsi üçün dəridənqabıqdan çıxırlar. Əgər əvvəlki dövrlə müqayisədə amerikalılara daha çox pul lazımdırsa, bunun əsas səbəbi zəruri tələbat mallarının çox bahalaşmasıdır.
    ABŞ-da sosial təminat sistemi pulludur, ona görə də pulun olması və ya olmaması həyat və ölüm məsələsinə çevrilir. Əgər insanın gəliri aşağı və ya cüzi səviyyədədirsə, deməli, o, lazımi səviyyədə tibbi xidmət və ya iş əldə etmək mamının olmaması isə üzləşə bilər. belə insanın təhsil almaq, istirahət etmək, səyahətə çıxmaq və həyat şəraiti yaratmaq imkanları da azdır. Nəyin bahasına olnrsa-olsnn, hətta başqalarının hesabına pul qazanmaq cəhdi təkcəyanlış həyat mövqeyi deyil, həm də kapitalist cəmiyyətinin maddi şərtlərinin əksidir. Bu cəmiyyətdə varlı adamlar istisna olmaqla, heç kim özünü iqtisadi cəhətdən həqiqətən təhlükəsiz hiss edə bilməz. Lakin varlılar da daima öz var-dövlətlərini artırmağa, özlərini təsadüflərdən sığortalamağa çalışırlar.
    Mövcud vəziyyətdən razı qalanlar üçün bu siyasi və iqtisadi sistem uğur qazanmağın bir çox imkanlarını açır. Bu quruluşun bədbəxt qurbanlarına çevrilənləri və ya öz rifahından çox cəmiyyətin rifahını düşünənləri sistem sürünməyə məhkum edir. Bu ifrat mövqelər arasında dayanan insanları isə sistem mamsızlıq vəziyyətində saxlayır. Gəlirlərin aşağı düşməsindən və həyat səviyyəsinin enməsindən qorxan insanlar mövcud ictimai quruluş çərçivəsində layiqli həyat səviyyəsinin saxlanması uğrunda mübarizəyə cəlb olunurlar.
   
    Sağlar, sollar və mərkəz
    Siyasi ideologiyalar ənənəvi olaraq sağlara, mərkəzçilərə və sollara bölünür. Detallara və incəliklərə varmadan hər üç siyasi istiqaməti ümumi şəkildə nəzərdən keçirək. Özlərini sağlar adlandıranlar mühafizəkar və mürtəce mövqe tuturlar. Adətən, onların sırasına korporativ elitanın üzvləri, yüksək gəlirləri və böyük var-dövlətləri olan şəxslər aid edilir. Bu insanlar bazar kapitalizmi uğrunda çıxış edir və sağlam cəmiyyətin əsas təməli kimi azad sahibkarlığı müdafıə edirlər. Mühafizəkar ideologiya şəxsi təşəbbüs və özünə inam məziyyətlərini təbliğ edir. Bu ideologiyaya əsasən, varlılar və yoxsullar layiq olduqlarını əldə edirlər. İnsanların yoxsulluğuna səbəb əmək haqqının qeyri-adekvatlığı və iqtisadi imkanların çatışmazlığı yox, onların tənbəlliyi və göstərdikləri qabiliyyətlərin kifayət qədər olmamasıdır. Konservatorların ideologiyasının təməl daşı mülkiyyətdən istifadə hüququnun müdafiəsi, xüsusilə digər insanların əməyi hesabına ondan gəlir götürmə, həmçinin imtiyazlı sinfin xüsusi həyat tərzinə malik olmaq hüququnun müdafiəsidir.
    Cəmiyyətdəki çətinliklərin səbəbini mühafizəkarlar bir vaxtlar milyarder Stiv Forbsun sadaladığı keyfiyyətlərdə görürlər: «təkəbbür, qapahlıq və Vaşinqton hökumətinə çox böyük inam». Onlar bəyan edirlər ki, özəl sektorda hamı daha yaxşı işləyir. Mühafizəkarların əksəriyyəti dövlətin biznes üzərində nəzarətinə qarşı çıxırlar. Onlar həm də istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi, minimal əmək haqqı səviyyəsi, işsizliyə görə yardım, təhlükəsizlik texnikası, istehsalatda zədələrə və şikəstliyə görə kompensasiya haqqında qanunverciliyə də qarşı çıxış edirlər. ABŞ-ın konservatorlardan olan prezidentləri–Ronald Reyqan və Corc Buş (ata) bizi mandırmağa çalışırdılar ki, özəl xeyriyyə müəssisələri ehtiyacı olanlara və aclıq çəkənlərə qayğı göstərmək iqtidarındadır və buna görə də hökumətin köməyinə ehtiyac yoxdur. Məsələ ondadır ki, çox varlı insanların xeyriyyə ianələri bütün qalan vətəndaşların payı ilə müqayisədə onların gəlirlərinin daha az hissəsini təşkil edir10.
    Təcrübədə kimə çatmasından asılı olaraq, mühafizəkarlar hökumət yardımının «əleyhinə» və ya «lehinə» çıxış edirlər. Onlar sosial təminatla bağlı xərcləri və aşağı gəlirli vətəndaş qruplarına yardımı azaltmağa çalışır, lakin hökumət subsidiyalarının bütün növlərini və iri korporasiyaların çətinlik çəkən müəssisələrinin xilasedilmə tədbirlərini ciddicəhdlə müdafiə edirlər. Mühafizəkarlar iqtisadi tənəzzülü istehsalın təbii dövriyyəsinin bir hissəsi hesab edirlər. Onlar amerikalı fəhlələrdən daha gərgin və daha az əmək haqqı ilə işləməyi tələb edir, lakin korporativ qovuşma və udulmalardan yaranan müflisləşdirici nəticələr, müəssisələrin xaricdə ucuz əmək bazarına köçürülməsi və zəhmətkeşlərin artan iqtisadi çətinlikləri barədə ittihamedici heç nə danışmırlar.
    Əslində, mühafizəkarlar heç bir şeyə qarışmayan hökumətin tərəfdarlan deyillər. Onlar narazıların cilovlanması, vətəndaşların şəxsi həyatına və mənəvi dayaqlarına nəzarət məsələlərində hökumətin sərt tədbirlərini müdafiə edirlər. Əksəriyyət böyük məmnuniyyətlə silahlı qüvvələrin, iri hərbi büdcələrin və ABŞ-ın qlobal imperiya maraqlarının xeyrinə çıxış edirlər. Lakin özləri hərbi xidmətdən boyun qaçırmağa üstünlük verir, döyüşmək və ölmək imkamnı isə başqalarının öhdəsinə buraxırlar. Redaktor Norman Podqorets, icmalçı Robert Novak, keçmiş konqresmen Nyut Qinqriç, vitse-prezident Dik Çeyni və keçmiş vitse-prezident Den Kueyl məhz bu mövqedə duranlardandır.
    Lakin bütün mühafizəkarların varlı olduğunu iddia etmək düzgün deyil. Bir çox hallarda maddi vəsaitləri az olanlar da hökumətə qarşı çıxır və onun dəyişməsini istəyirlər. Onlar hökumətin fəaliyyətindən özləri üçün heç bir nəticə görmürlər. Bir çoxları isə «mədəni xarakterli» məsələlərə münasibətlərinə görə özlərini mühafizəkar hesab edirlər. Onlar istəyirlər ki, hökumət homoseksualistlər üçün bərabər hüquqların müdafıəsindən imtina etsin, ölüm hökmünü daha ardıcıl müdafiə etsin, cinayətkarlığa qarşı sərt və ardıcıl tədbirlər görsün. Bir qəzet icmalçısının yazdığı kimi (Frank Skott), «onlar istəyirlər ki, hökumət birinci növbədə onların silah, spirtli içki və tütün vasitəsilə özlərini öldürmək hüququnu təmin etsin, yalnız son növbədə iş, mənzil, təhsil və qida almaq hüququnun müdafiəsi ilə məşğul olsun»«.
    Bəzi mühafızəkarlar istəyirlər ki, hökumət bizim şəxsi həyatınııza qarışmaq cəhdlərindən əl çəksin. Lakin onlar həm də təhlükəsiz və leqal abortların hökumət tərəfindən qanunsuz elan olunmasını istəyirlər. Onların fikrincə, mayalanmış hüceyrə insani varlıqdır. Hökumət məktəblərdə məcburi dualar tətbiq etməli, dini təhsilə subsidiyalar ayırmalıdır. Onlar ölkənin yaşadığı çətinliklərin səbəbini mənəvi düşkünlükdə, homoseksualistlərdə, feminizındə və ailə dəyərlərinin itirilməsində görürlər. Belə ki, televiziya yevangelisti, bir vaxtlar respublikaçılardan prezidentliyə namizəd olub ümid vermiş Pet Robertson dindarlara göndərdiyi müraciətnamədə bildirmişdi ki, «feminizm qadınlan ərlərindən ayrılmağa, öz uşaqlarını öldürməyə, cadugərliklə məşğul olmağa, kapitalizmi dağıtmağa və lesbiyan olmağa təlırik edir»12. Sağ ləmayüllü dindarlar seçkilərdə mühafızəkar namizədləri və onların proqramlarını müdafiə edirlər. Öz növbəsində, varlı konservatorlar, o cümlədən «Coors», «Pepsico», «Mobil oll», «Aməcə», «Hcinz», «Mariotte» kimi korporasiyaların rəhbərləri, «Radio Corporation of America» və «Chase Manhattan Bank» korporasiyalarının keçmiş rəhbərləri sağ yönümlü dindarları maliyyələşdirirdilər13.
    Mühafizəkarların sağ kənar cinahmda əvvəllər nasistlərlə əməkdaşlıq edənlər, o cümlədən çoxu Respublikaçılar Partiyasında sığınacaq tapmış neofaşistlər, antisemitlər, fəal irqçilər yerləşirlər. Amerika nasist partiyasının və Ku-Kluks klanının keçmiş üzvü Devid Dyuk belələrindəndir. Devid Dyuk Respublikaçılar Partiyasından Luizina ştatının qubernatoru vəzifəsinə seçilmiş, 1992-ci ildə isə yenə də Respublikaçrlar Partiyasından prezident seçkilərinin ilkin kampaniyasında iştirak etmişdi14. Respublikaçıların liderləri onun namizədliyini dəstəkləməkdən imtina etmişdilər. Dyuk isə əsaslandırılmış şəkildə bəyan edirdi ki, onun proqramı (böyük hərbi büdcə, sosial müdafiə proqramlarının azaldılması, tarixən sıxışdırılmış əhali qruplarının hüquqi müdafıəsinin ləğvi və iri biznesin müdafiəsi) Respublikaçılar Partiyasının proqramının əsas hissəsindən fərqlənmir.
    Siyasi spektrin mərkəzi və sol mərkəzinə yaxın yerdə «mülayimlər» və liberallar dayanırlar. Onların arasında nəzərəçarpacaq fərqlər yoxdur. Onlar da mühafizəkarlar kimi, kapitalist sistemini və onun baza dəyərlərini qəbul edir, lakin hesab edirlər ki, cəmiyyətin problemlərini nisbətən kiçik islahatlar və siyasətin effektivliyinin gücləndirilməsi yolu ilə həll etmək lazımdır. Liberal mərkəzçilər «azad ticarəti», qloballaşdırmanı müdafiə edir və hesab edirlər ki, bu amillər təkcə korporasiyaların yox, bütün qalan vətəndaşların da maraqlarına xidmət edir. Bəzən onlar ABŞ-ın xaricə müdaxilə siyasətini bəyənmir və belə aksiyaları qlobal kapitalist idarə üsulunun saxlanması üçün adi təcrübə yox, ağıla zidd səhvlər hesab edirlər. Əgər onlar hesab edirlərsə ki, Ağ Ev hər hansı yenicə elan edilmiş «zülmə» qarşı «xaç yürüşü» aparır (özünü mənəvi cəhətdən doğrultmuş yürüş) və ya sülh, demokratiya işini möhkəmləndirir, bu halda «üçüncü dünya» ölkələrinə hərbi müdaxiləni müdafiə edniər. 1999-cu ildə Yuqoslaviyada qadınların, uşaqların və kişilərin NATO qüvvələri tərəfindən kütləvi bombarılmanlın ı zamanı məlız belə olmuşdu.
    Mülayim mərkəzçilər və liberallar ictimai ehtiyaclar və ətraf mühitin müdafiəsi üçün vəsaitlər buraxılmasının zəruriliyini anlayırlar. Onlar adətən minimal əmək haqqının müəyyənləşdirilməsi, işsizliyin sığortalanması, sosial müdafiə tədbirləri, ehtiyacı olan uşaqlara qidanın ödənilməsi, əməyin mühafizəsi və s. barədə qanun layihələrini müdafiə edirlər. Bəzi mərkəzçilər hətta böyük hərbi büdcələri və təxsisatları, biznes vergilərinin aşağı salınmasını müdafıə edir, hökumət tərəfindən təqib və təzyiqlərə qarşı şəxsiyyət azadlığının müdafiəsi uğrunda çıxış edirlər. Lakin Konqresdə (burada bir çoxları özlərini Demokratlar Partiyası ilə bağlayır) kəşfıyyat, əks-kəşfiyyat və digər xüsusi idarələri müdafıə edir, bəzən isə ehtiyacı olan vətəndaşların sosial təminatı ilə bağlı təxsisatların azaldılmasını təqdir edirlər.
    Siyasi spektrin sol cinahında Proqressiv Partiyanın üzvləri (proqressistlər) və sosialistlər yerləşir. Onlar dövlət və bələdiyyə mülkiyyətinin tətbiq edilməsi vasitəsi ilə korporativ kapitalist sistemini əvəzləmək və ya əhəmiyyətli şəkildə dəyişmək istərdilər. Onda bir çox iri korporasiyalar milliləşər, daha kiçik müəssisələr kooperativ mülkiyyətinə keçər, yaxud heç olmasa, fəaliyyətlərini cəmiyyətin maraqları çərçivəsində nizamlayardılar. Bəzi proqressistlər güclü həmkarlar ittifaqları, eləcə də biznesin möhtəşəmliyi və imtiyazları üzərində fəal nəzarətlə razılaşmağa hazırdırlar. Onlar bəyan edirlər ki, məhdudlaşdırıcı faktorlar olmadıqda, bazar kapitalizmi torpaqdan, əməkdən, cəmiyyətin resurslarından və texnologiyalarından yalnız kapital toplamaq məqsədilə istifadə edir, iqtisadi var-dövləti və siyasi təsiri imtiyazlı azlığın əllərində cəmləşdirir, eyni zamanda, ölkə daxilində və xaricində milyonlarla insanı yoxsulluğa məhkum edir.
    Proqressistlər hesab edirlər ki, demokratik cəhətdən məsuliyyətli hökumət ətraf mühitin mühafizəsində, təhsilin inkişafında, iş qabiliyyəti olan hər kəs üçün iş yerlərinin yaradılmasında, əlilliyə və qocalığa görə pensiya təminatında, həmçinin tibbi xidmətin, təhsilin V9 monz.ilnı verilməsində müluim rol oynamalıdır.
    Solların və proqressistlərin əksəriyyəti artıq yoxa çıxmış sosialist cəmiyyətlərini ABŞ-da sosializmin qurulması üçün model qismində rədd edirlər. Onlar bildirirlər ki, Sovet İttifaqı kimi ölkələr digər tarixi ənənələrə malikdirlər. Orada təhkimçilik hüququ və yoxsulluq, düşmən kapitalist əhatəsi və xarici müdaxilələr mövcud idi. Lakin bununla bərabər, bəzi proqressistlər qeyd edirlər ki, sosialist cəmiyyətlərinin bütün buraxılan səhvləri, keçmiş cinayətləri və sosial problemləri olmasına baxmayaraq, vətəndaşlar adığın və işsizliyin olmadığı bir mühitdə təminatlı əmək hüququna malik idilər, pulsuz səhiyyə xidmətindən və pulsuz təhsildən ən yüksək səviyyədə istifadə edir, dövlət tərəfindən subsidiyalaşdırılan kommunal xidmətlər, nəqliyyat və mədəni-əyləncəli tədbirlər, həmçinin əmək fəaliyyətinin sonunda zəmanətli pensiyaların verilməsi kimi güzəştlərdən yararlanırdılar. Həmin ölkələr məhz «azad bazarın demokratik kapitalizminə» keçiddən sonra tezliklə bu hüquq və güzəştlərdən məhrum olmuşlar.
    ABŞ-da digər solların və sosial-demokratların əksəriyyəti sosialist düşərgəsinin keçmiş dövlətlərində sosialist quruluşunun və ya bütövlükdəinqilabi kommunizmin müsbət qiymətləndirilməsindən çəkinir. Əksinə, onlar hər vəchlə özlərinin antikommunist mövqelərini nümayiş etdirməyə, «stalinizmi» ifşa etməyə çalışırlar. Bu isə konservatorların və əsas kütləvi informasiya vasitələrinin onlara olan mamını çətin ki, yüksəldir. Görünür, onların çoxunu stalinizmlə mübarizə ilə müqayisədə qlobal kapitalizm daha az narahat edir. Əgər qlobal kapitalizm bütün dünyanı tamahkarlığın gücü ilə saxlayan sistemdirsə, stalinizm indiyədək kifayət qədər tədqiq olunmamışdır və siyasi spektrin hansısa sol kənarında batmaqda olan bir şey kimi qəbul olunur.
    Sosialistlərin liberal islahatçılardan fərqi ondan ibarətdir ki, sosialistlər Amerika cəmiyyətinin problemlərinin bu sistem daxilində həlledilməz olduğunu düşünürlər, çünki problemləri doğuran elə bu sistemin özüdür. Onlar düşünmürlər ki, insanla bağlı bütün problemləri elə kapitalizmin özü doğurur. Lakin onların fikrincə, daha mühümləri clo bu qobildondir. Sosialistlər lıcsab edirlər ki, kapitalizmin doğurduğu şərait ölkə daxilində və xaricində istismarçı ictimai münasibətləri, yoxsulluğu, irqçiliyi, seksizmi əbədiləşdirmək üçün şərait yaradır. Sosialistlərin fikrincə, ABŞ-ın xaricdəki korporativ və hərbi ekspansiyası «yanlış düşüncənin» nəticəsi yox, kapitalizmin maksimal gəlir götürmək meylinin təbii nəticəsidir. Sosialistlər ABŞ-ın xarici siyasətini bir çox hallarda kimlərinsə axmaqlığının və irrasionalizminin təsir göstərdiyi məhsul qismində görmürlər. Onların fikrincə, ABŞ-ın xarici siyasəti çoxmillətli korporasiyaların maraqlarına xidmət edən uğurlu fəaliyyətdir və onun məqsədi bir çox ölkələrdə sosial dəyişiklikləri yatırtmaq, dünyanın əksər hissəsində Amerikanın maliyyə və hərbi gücünü müdafıə etmək, saxlamaqdır.
   
    İctimai fikir–hansı istiqaməti seçməli?
    Son bir neçə onillik ərzində kütləvi informasiya vasitələrindən olan «alimlər» yorulmadan bəyan edirlər ki, ABŞ ictimaiyyəti «mühafizəkar baxışların tərəfdarıdır». Əslində, amerikalıların əksəriyyəti onların KİV-dəki şərhçiləri və siyasi liderləri ilə müqayisədə daha mütərəqqi baxışların tərəfdarlarıdır. İcmallar göstərir ki, vətəndaşların əksəriyyəti sosial təminat sisteminin dövlət tərəfındən maliyyələşdirilməsi, evdə şəfqət bacısı xidmətinin həyata keçirilməsi və yaşlı insanlar üçün dərmanların subsidiyalaşdırılması uğrunda çıxış edirlər. Onlar işsizliyə görə sığortalanmanı, dövlətin pul yardımlarını, işləyənlər üçün peşə hazırlığı kurslarını, məktəbəqədər uşaq müəssisələrini, ailə fermaları məhsullarının aşağı qiymətlərinin saxlanmasını, ehtiyacı olanlara ərzağın güzəştli satış talonlarını müdafiə edir, eyni zamanda, varlılardan tutulan vergilərin azaldılmasına və sosial təminat sisteminin özəlləşdirilməsinə qarşı çıxırlar. «New York Times» qəzeti və GBS teleradio şirkəti tərəfindən 1990-cı illərin ortalarında və axırında keçirilmiş ictimai rəy sorğuları göstərdi ki, əhalinin böyük hissəsi tibbi xidmət müəssisələrinin yaxşılaşdırılmasını istəyir, respublikaçıların təklif etdikləri vergi azalmalarını isə (əgər bu, həm də qocalara tibbi yardım üzrə dövlət («Medicare») proqramına və sosial təminata ayrılan təxsisatların azalması deməkdirsə) 3:1 nisbətində rədd edirdi. Bununla belə, əhalinin böyük hissəsi büdcənin balanslaşdırılması ideyasını sosial təminat xərclərinin azalması hesabına yox, hərbi xərclərin azaldılması yolu ilə təqdir etdi15.
    Amerikalıların əksəriyyəti hesab edir ki, varlılarla kasıblar arasındakı uçurum böyüyür, iqtisadi sistem öz mahiyyəti etibarilə ədalətsizdir, hökumət isə yoxsulluqla mübarizə üzrə tədbirlər keçirməyə borcludur. Onlar hesab edirlər ki, həmkarlar ittifaqları fəhlələrə fayda verir, Konqresdə qadınların sayı çox olmalıdır, irqi ayrı-seçkiliyə qarşı yönəlmiş qanunları, o cümlədən etnik azlıqlar üçün təhsil və peşə hazırlığı ilə bağlı xüsusi proqramları (bu, vəzifə pilləsində yüksəlmələr zamanı və işə götürərkən belə azlıqlar üçün üstünlüklərin olması demək deyil) müdafıə etmək lazımdır16.
    Göründüyü kimi, əhalinin böyük əksəriyyəti, demək olar ki, hər bir məsələ üzrə mühafizəkar siyasi-iqtisadi elitalara (həmçinin, kitabda adı çəkilənlərə yaxın olanlar) əksmövqe tuturlar. İctimai rəy sorğusu ümumi mənzərənin yalnız müəyyən hissəsini göstərir. ABŞ-da demokratik mübarizənin öz tarixi var və bu tarix bu gün də davam edir. Lakin bu tarixi praktiki olaraq təhsil müəssisələrində tədris etmir, KİV-də onun barəsində məlumat vermirlər. Bu tarix öz əksini kütləvi nümayişlərdə, tətillərdə, boykotlarda, vətəndaş itaətsizliyi aksiyalarında və minlərlə həbslərdə tapır. Bu mübarizə aclığa, işsizliyə, etibarsız atom reaktorlarına, atom raketlərinin uçuş meydançalarına, Ku-Kluks-klanın yürüşlərinə, Amerika Silalılı Qüvvələrinin təhsil müəssisələrində repressiv xarici hərbi personalın hazırlanmasına, Mərkəzi Amerika ölkələrində, Yaxın Şərqdə və Yuqoslaviyada ABŞ tərəfindən alovlandırılan müharibələrə, Ümumdünya Ticarət Təşkilatı (ÜTT) tərəfindən dövlətlərin suverenliyinə qəsdə, həmçinin Beynəlxalq Valyuta Fondunun və Dünya Bankının maliyyə işğallarına qarşı yönəlmişdir. Kütləvi aksiyalar həmçinin abortların leqallaşdırılmasını, qadınların, «mavilər»in və lesbiyanların hüquqlarını, ətraf mühitin mühafızəsini ınüdafioedirdi. Evsizlərin müdafiəsi məqsədilə mənzillərin mütəşəkkil şəkildə tutulması həyata keçirilir, polis qəddarlığına, həmçinin hərbi mükəlləfiyyətin yerinə yetirilməsi üçün hərbi uçota dayanına məsələsinə qarşı narazılığın ifadə olunması məqsədilə yürüşlər və nümayişlər keçirilirdi. Məhdud hərbi mükəlləfiyyət zamanı orduya çağırış xidməti (Selective Service System, SSS) rəsmi şəkildə təsdiq etmişdir ki, son bir neçə onillikdə təqribən 800000 gəncə qəbulda rədd cavabı verilmişdir (həqiqi göstərici çox güman ki, yüksəkdir)17. Elə həmin dövrdə sənayenin müxtəlif sahələrində iri tətillər keçirilirdi. Bu, zəhmətkeşlərin mübariz ruhunun keçmişdə qalmadığını göstərirdi.
    İnkar etmək olmaz ki, milyonlarla amerikalı, o cümlədən böyük gəlirləri olmayanlar da irqçiliyin, seksizmin açıq tərəfdarlarıdır və homoseksualistlərə düşmən münasibətlərdədir. Onlar həmkarlar ittifaqlarına mənfi münasibət bəsləyir, kasıblara nifrət edir, mühafizəkarların–«hökumət düşməndir» (lakin onun xidmət göstərdiyi böyük maraqlar düşmən deyil)–bəyanatlarına asanlıqla mamr, onların liderləri zəif ölkələrə qarşı müharibəyə başlayan zaman isə məmnuniyyətlə şovinist ruhda birləşirlər. İnkar etmək olmaz ki, afroamerikalılara, Asiyadan və Latın Amerikasından çıxmış adamlara, immiqrantlara, yəhudilərə, qeyri-ənənəvi seksual yönümlü şəxslərə qarşı nifrət əsasında baş verən cinayətlər davam edir, məcburi hamiləliyin tərəfdarları isə abortları həyata keçirən həkimlərə və xəstəxanalara qarşı zorakılıq aktları həyata keçirirlər18.
    Bu cəmiyyətdə mühafizəkar siyasi meylin çoxsaylı fəalları üzə çıxmır. Belə cəmiyyətdə böyük biznes vergilərinin azaldılması, ekoloji şəraitin pisləşməsi səbəbindən səlıraların gələcək istismarı, müharibələrin sayının artması və varlılar üçün imtiyazların yüksəldilməsi «tələbləri» ilə kütləvi nümayişlər keçirilmir. Cəmiyyətin korporasiyalar tərəfındən dağıdılmasına da qarşı nümayişlər keçirilmir. Lakin sistem heç bir şey barədə məlumatı olmayan və ya səhv məlumatı olan minlərlə insan doğurur. Belələri bir çox ictimai çıxışların və nitqlərin rəngsiz xarakteri səbəbindən siyasi cəhətdən simasızlaşmışlar. Onlar qarşısıalınmaz kimi görünən maneə və sədlər üzündən öz. qüvvələrinə mamı itirmiş, medianın əyləncəli proqramlarının sərsəmliyi nəticəsində çaşıb qalmışlar. ABŞ-da insanlar arasındakı ünsiyyət, əsasən, qeyrisiyasi xarakter daşıyır və bu təzahürün özü də dərin siyasi mənaya malikdir.
    Bununla belə, kütləvi mədəniyyətin beyini kütləşdirən əyləncəli tədbirlərinə, informasiyateleradio proqramlarına, bütün diqqəti siyasətin məzmununa yox, mənasız proqramlara və imicin mani-pulyasiyalarına yönəldən televiziya şərhçilərinə, plutokratiyanın ictimai institutları tərəfindən həyata keçirilən təbliğata və ideoloji emal prosesinə baxmayaraq, amerikalılar öz həyat şəraitlərinə real maraq göstərirlər. Hakim maraqların nə müəyyənləşdirməsi ilə bu maraqların təcrübədə nə etdiyi arasındakı uyğunsuzluq isə getdikcə daha çox insana aşkar olur. Effektivliyin elə bir həddi var ki, bu hədd çərçivəsində kapitalist mədəniyyətinin şirinləşdirilmiş pərdəsi Amerika vətəndaşlarını iqtisadi həyatın real acısını dərk etməkdən yayındırmaq iqtidarındadır.
    Üstəlik, siyasi sosializasiya bir çox hallarda gözlənilməz və ziddiyyətli nəticəyə gətirib çıxanr. İctimai rəyi formalaşdıran ustadlar bizə azad və çiçəklənən bir xalq olduğumuzu təlqin edərkən, biz azad və çiçəklənən olmaq hüququnu özümüz üçün tələb etməyə başla-yırıq. Demokratik rilərikadan qeyridemokratik ictimai idarə üsulunun maskalanması üçün istifadə etmək kimi məharətli üsul əksnəticələrə gətirib çıxara bilər. Belə halda, xalq bu rilərikanı ciddi qəbul edir və onun əsasında demokratik tələbləri formalaşdırmağa başlayır.
    Bundan başqa, elə adamlar var ki, ədaləti puldan və peşə uğurundan daha çox sevir, özü üçün daha çox əşya toplamağa yox, hamının yaxşı yaşamasına çalışırlar. Bu, o demək deyil ki, onların özünəməxsus maraqları yoxdur. Onlar öz maraqlarını elə tərzdə müəyyənləşdirirlər ki, bu, dünyanın imtiyazlı və güclü maraqları ilə münaqişəyə girir. Ümumiyyətlə, əgər amerikalılara dürüst məlumat almaq imkam verilsəydi və onlar dəyişikliklərə gedən yolu görə bil-səydilər, bu halda iqtisadiyyatın və siyasətin bütün problemləri üzrə doğru istiqamətdə irəliləyə bilərdilər. Yeri gəlmişkən, onlar Burın etmək istəyində olduqlarını ınüəyyən olaınollərlə ıüimayis cldirirlər.
   
    Demokratiya–forma və məzmun
    Müxtəlif siyasi düşüncəli amerikalılar özlərinin demokratiyaya bağlılığını bəyan edir, lakin onların hamısı bu anlayışa müxtəlif məna verirlər. Bu kitabdakı «demokratiya» sözü dövlət idarəetmə sistemi kimi başa düşülür və həm forma, həm də məzmununa görə əhalinin geniş təbəqələrinin maraqlarını ifadə edir. Dövlət qərarları qəbul edən şəxslər imtiyazlı azlığın mənafeyi üçün deyil, əhalinin əksəriyyətinin maraqları üçün idarə etməlidirlər.
    Xalq öz nümayəndələrini elə tərzdə seçir ki, həmin nümayəndələr ona hesabat verə bilsinlər. Hesabat vermək nümayəndələrin açıq tənqidi, onların seçki yolu ilə mərhələli yoxlanılması kimi başa düşülür və zərurət yarandıqda, vəzifələrindən geri çağırılırlar. Demokratik idarə üsulu məhdud xarakterə malik olub, zülmkar mütləqiyyətə ziddir.
    Lakin demokratik xalq öz azadlığını iqtisadi və siyasi əsarətdən müdafiə etmək zəmanətlərinə malik olmalıdır. Əsl demokratiyada xalqın maddi həyat şəraiti humanist olmalıdır. Maddi şərait vətəndaşların müxtəlif qrupları üçün təzadlı şəkildə qeyribərabər ola və ya dözülməz şəkildə qəbul edilə bilməz. Kimsə bununla razılaşmayıb bəyan edə bilər ki, demokratiya, sadəcə, siyasi oyunlar üçün qaydalar sistemidir, bu sistemdə Konstitusiya və qanunlar, bir növ, qaydaların külliyyatını ifadə edir. Biz isə mümkün düzəlişlərlə də olsa, bu oyunun xüsusi iqtisadi şərtlərini sırımağa çalışmamalıyıq. Belə yanaşma, şübhəsiz ki, demokratiyanı oyuna çəkib aparacaq. Bu onu nəzərdə tutur ki, formal qaydalar real varlıqdan asılı olmayaraq da mövcud ola bilər.
    Fransız yazıçısı Anatol Frans qeyd etmişdir ki, qanun özünün möhtəşəm hüquq bərabərliyi ilə həm kasıblara, həm də varlılara eörok oğurlamağı və küçədə dilənçilik etməyi eyni dərəcədə qadağan edir. Bununla belə, «hamının hüququ» barədə danışanda sinfi şərtlər nozoro alınınır və qanun sanki məzhəkəyə, fiksiyaya çevrilir. Belə sinfi şərtlər isə bir çox hallarda varlılan qanundan üstün, kasıbları isə qanundan kənar qoyur. Müəyyən maddi şərtlərlə bağlılığı olmayan formal hüquqlar milyonlarla insan üçün böyük əhəmiyyət kəsb etmir. Belə insanlar həmin hüquqlarını təcrübədə reallaşdırmaq üçün vəsaitlərə malik deyillər.
    Məsələn, «hər bir vətəndaşm eşidilə bilmək» hüququna baxaq. Hamı üçün hüquqların bərabərliyi qanunu həm varlılara, həm də kasıblara öz siyasi səslərini yüksəltmək imkanı verir. Həm varlılar, həm də kasıblar dövlət məmurlarına təsir göstərmək üçün azad surətdə nüfuzlu lobbiçiləri və Vaşinqton hüquqşünaslarını muzdla tutmaq hüququndan azaddırlar. Həm varlılar, həm də kasıblar özlərinin qəzet və ya televiziya stansiyası vasitəsilə ictimai rəyi azad şəkildə formalaşdırmaq hüququna malikdirlər. Həm varlılar, həm də kasıblar özlərinə və ya öz siyasi favoritlərinə yüksək vəzifə qazandırmaq üçün dəyəri bir neçə milyon dollar olan seçki kampaniyasında iştirak etmək hüququna malikdirlər. Lakin bu formal bərabərlik bir uydurmadır. Siyasi oyundan kənarlaşdırılmış milyonlarla insana bu hüquqlar yaxşı nə vəd edir?
    Mühafizəkarlar, liberallar və sağ cinahdan mərkəzə qədər olan digər siyasi təmayüllərin nümayəndələri üçün kapitalizm və demokratiya bir-birindən ayrılmazdır. Onların fikrincə, azad bazar müxtəlif növlü siyasi qruplardan plüralist «vətəndaş cəmiyyəti» yaradır. Bu cəmiyyət dövlətdən asılı olmadan fəaliyyət göstərir və siyasi azadlığın əsasını təmin edir. Real həyatda faşist Almaniyasından tutmuş «üçüncü dünya»nın indiki diktatura rejimlərinə qədər bir çox kapitalist cəmiyyətlərində azad sahibkarlıq sistemi mövcuddur, lakin siyasi azadlıq yoxdur. Belə sistemlərdə siyasi azadlıq kasıbların əməyini istismar etmək və ağlasığmaz şəkildə varlı olmaq azadlığı deməkdir. Transmilli korporasiyaların kapitalizmi siyasi demokratiyanın heç bir təminatlarını vermir, bir çox hallarda isə onun üçün əngələ çevrilir. Böyük biznes əhalinin nisbi azlığının maraqları çərçivəsində şəxsi gəlirlərin maksimal dərəcədə artırılmasında maraqlıdır və eyni zamanda, istehsalın mənfı nəticələrinin çox hissəsini bu cəmiyyətin çiyninə qoynr. Bunlar işsizlik, yoxsulluq, ətraf mühitin deqradasiyası, peşo travmatizmidir. Bütün bunlar şəxsi mülkiyyətə əsaslanan iqtisadiyyatın fəsadlı məhsulu, yəni tərs tərəfidir.
    Bütün bu sistem müəyyən effektiv fəaliyyət göstərdiyi zaman azlığın imtiyazlarına baxmayaraq, demokratiya özünü əksəriyyətin rifahının müdafiəsinə həsr edir. Demokratiya hesab edir ki, hər bir insan eyni dərəcədə qiymətlidir və zəruri olan hər şeyi etməyə çalışır ki, var-dövləti və xüsusi istedadı olmayan insanlar da yaşayış vəsaitlərini daima qazana bilsinlər. «Kapitalist demokratiyası»nın ziddiyyətli təbiəti ondan ibarətdir ki, bir tərəfdən siyasi bərabərlik prinsiplərini elan edir, digər tərəfdən isə böyük siyasi təsir və maddi rifah bərabərsizliyi yaradır.
    Bəziləri fikirləşir ki, əgər onlar istədikləri şeylər barədə azad danışa bilirsə, deməli, demokratiya şəraitində yaşayırlar. Lakin demokratiya təkcə söz azadlığı demək deyil. Söz azadlığı demokratiyanın zəruri şərtlərindən yalnız biridir. Bir çox hallarda istədiyimizi danışmaqda azadıq. Lakin varlılar və güclülər də onlara nə deməyimizə fikir vermədən, bizdən nə istədiklərini deməkdə azaddırlar. Demokratiya seminar deyil, hər hansı hakimiyyət kimi bir sistemdir. Söz azadlığı da siyasi təşkilatlar və toplantı azadlığı kimi yalnız o halda müəyyən bir məna kəsb edir ki, bu azad söz cşidilsin, hakimiyyətə sahib olanlar isə idarə etdikləri qarşısında məsuliyyət daşısınlar.
    Seçkilər və partiyaların rəqabəti demokratiyanın mövcudluğu üçün birmənalı test deyil. Ümumi baxışlarla birləşmiş maliyyə elitaları bəzi ikipartiyalı və çoxpartiyalı sistemlərə elə dəqiq və ardıcıl nəzarət edirlər ki, siyasi həyatda iştirak etmək marağı tamamilə öldürülür. Onlar elə siyasət təklif edirlər ki, rəhbər siyasi vəzifələrə kimin seçilməsindən asılı olmayaraq, isteblişmentin maraqlarına xidmət etsin. Növbəti fəsillərdə biz öz siyasi sistemimizə tənqidi baxış yönəldəcəyik. Bu sistemi onun seçki keçirmək bacarığının olması nöqteyinəzərindən yox, konkret demokratik məqsədlərə nail olmaq qabiliyyəti baxımından analiz edəcəyik. Bizim gətirəcəyimiz dəlillər onu nəzərdə tutur ki, siyasi sistemin demokratik və ya qeyridemokratik adlandırılması onun siyasi prosedurlarından yox, fəaliyyəlinın nəticələrindən, cəmiyyət üzvlərinə toqdim etdiyi nəzərəçarpacaq maddi xeyirdən, sosial ədalətdən və ya ədalətsizlikdən asılıdır. Yürütdüyü siyasət qərəzli və ya qərəzsiz şəkildə ədalətsiz olub, insanları ən zəruri həyat şəraitindən məhrum edən hökumət keçirdiyi seçkilərin sayından asılı olmayaraq, demokratik adlandırıla bilməz.
    Bir daha qeyd etmək lazımdır ki, biz ABŞ-ı əsl demokratiyanın kasadlığına görə tənqid edən zaman öz dövlətimizə qarşı çıxmırıq və ona qarşı qeyriloyallıq göstərmirik. Əksinə! Demokratik vətəndaşlar dövlət qarşısında tənqidolunmaz sitayiş vəziyyətinə düşməməlidirlər. Onlar dövlətimizin və xalqın demokratik maraqlarına qarşı fəaliyyət göstərən imtiyazlara qarşı tənqidi münasibət göstərməlidirlər.
   
    Qeydlər
    1. Hakim partiyaya dair, bax: 11-ci fəsil; habelə bax: Land of İdols: Political Mythology in America (New York: St. Martins, 1994), fəsil 7, «Monopoly Culture», burada korporasiyaların sosial və mədəni institutları rəhbər tutmaları barədə diskussiyanın təhlili verilir.
    2. San Francisco Examiner, November 20, 1994, və October21, 1996.
    3. Geoffry White witlı Flannery Hauck (eds.) Campus, tnc: Corporate Power in the İvory Tower (Amherst, N.Y.: Prometheus, 2000); Lawrence Səley, Leasing the Ivory Tower: The Corporate Takeover of Academia (Boston: Soutlı End, 1997) və Michael Yates, «Laboring in the Academic Factory,» Montlıly Review, January 2000.
    4. Bax: Nader, Home and Gardens, Angust 1991,144.
    5. Ali məktəblərin beş yüzdən artıq qəzetlərinin təhlili senzuranın geniş yayılmasını müəyyən etdi. Washington Post, December 30, 1981; eləcə də bax: Michael Parenti, Dirty Truths (San Francisco: City Lights, 1996), 235-52.
    6. Dərsliklərdə və kitablarda verilmiş qabaqcadan hasil olan qənaətlərə dair Maykl Parentinin kitabında verilmiş tədqiqatlara bax: History as Mystery (San Francisco: City Lights, 1999), 11-21.
    7. Linda Rocawich, «Education İnfıltration: The Pentagon Targets High Schools,» Pro-gressive, March 1994.
    8. Wilham Form and Joan Rytina, «İdeological Beliefs on the Distribution of Power in the United States,» American Sociological Review 34, February 1969,19-31 və Robert Coles, Privileged Ones: The Well-Off and the Rich in America (Boston: Little, Brown, 1977).
    9. Jacqueline Jones, The Dispossessed: Americas Underclassesfrom the Civil War to the Presenl (New York: Basic, 1992) və Jonathan Kozol, Savage İnequalities (New York: Crown, 1991).
    10. New York Times, August 22, 1996.
    11. Frank Scott, edilərial: Coastal Post (Marin County, Califorma), February 1, 1996.
    12. Robertson: Nation, January 10–17, 2000, 49.
    13. Radikal sağçılar tərəfındən olan təhlükələrə dair, bax: Sara Diamond, Tacing the Wralzı (Monroe, Maine: Common Courage, 1996).
    14. Respublikacılar Partiyasının hitlerçi kollaborasionistlsrfəalaqələrinsdair, bax: Knss Bellant, Old Nazis: The New Right and the Reagan Adminlstratton (< ambı Idge, Mass.: Polltical Research Associates, 1988).
    15. Harris poll, Business Week, November 20, 1995; Antlıony Lewis in New York Times, Jan-uary 9, 1996; New York Times, October 26, 1995 və October 15, 1998.
    16. Bax: New York Times, December 14, 1997; Washington Post, November 3 and December 4, 1991; Z Magazine, November 1992; yenə də bax: Center for the Study of Policy Alternatives, December 1994.
    17. Stephen Kohn, The History of American Draft Law Violations 1658-1985 (Westport, Conn.: Greenwood, 1986).
    18. Jack Levin and Jack McDevitt, Hate Crimes: The Rising Tide ofBigotry and Bloodshed (New York: Plenum, 1993).
   
   
    SEÇILMIŞLƏR ÜÇÜN KONSTİTUSIYA
    ABŞ-ın siyasi sistemini anlamaq üçün onun yaranına tarixi və Konstitusiyanın qəbulundan başlayaraq əsas strukturunu analiz etmək faydalı olardı. 1787-ci ildə Filadelfiyada toplaşmış vətəndaşlar güclü mərkəzləşmiş idarəetmə sistemi yaratmaq istəyirdilər. Onlar Adam Smitlə bu məsələdə razılaşırdılar ki, idarəetmə sistemi «varlıların kasıblardan müdafıə olunması ilə təsis edilir» və mülkiyyətin dəyərinin artması ilə birlikdə güclənir.
   
    Amerikanın ilkin inkişaf mərhələsində sinfi hakimiyyət
    İlkin Amerika cəmiyyətini eqalitar, Avropa ölkələri üçün səciyyəvi olan yoxsulluqla zənginlik arasında dərin uçurumun olmadığı bir cəmiyyət kimi təsvir edirlər. Əslində, müstəmləkə dövrlərindən başlayaraq, nüfuzlu şəxslər kral hakimiyyətindən hədiyyə qismində böyük torpaq payları alırdılar. 1700-cü ildə Nyu-Yorkun bütün torpaqları on nəfərdən də az sahibkarın mülkiyyətində idi. Artıq 1760-cı ildə 500-dən az adam ABŞ-ın şərq sahilindəki ticarət, kommersiya donanması, gəmi daşınınası, bank işi, emaledici sənaye və dağmədən işinin böyük hissəsinə nozarol edirdi. Amerikainqilabı ilə Konstitusiya Konventi (1776-1787) arasındakı dövrdə iri torpaq sahibləri, tacirlər və bankirlər siyasi-iqtisadi həyata güclü təsir göstərir və bir çox hallarda bunu yerli qəzetlərə birbaşa sahiblik edərək həyata keçirirdilər. Həmin qəzetlər ticarət-sənaye dairələrinin ideya və maraqlarını ifadə edirdilər1.
    12-13 ştatda (Pensilvaniya ştatı istisna olmaqla) yalnız mülkiyyəti olan ağdərili kişilər səsvermədə iştirak edə bilərdi. Bu isə yaşlı əhalinin 10%-dən çox olmayan hissəsini təşkil edirdi. Yerli əhalinin bütün nümayəndələri (hindular), Afrika monşəli şəxslər, qadınlar, şagirdliyə götürülmə barədə razılaşma ilə işləyən qulluqçular (müqavilə ilə işləyənlər) və nəzərəçarpacaq mülkiyyəti olmayan ağdərili kişilər seçki prosesindən uzaqlaşdırılmışdılar. Seçkili vəzifə tutmaq üçün zəruri əmlak senzi elə yüksək idi ki, seçkidə iştirak edən mümkün namizədlər sırasından səs hüququna malik olan kişilərin böyük əksəriyyətini çıxarırdı.
    Nyucersi ştatının qanunverici orqanının üzvü dəyəri 1000 dollardan az olmayan mülkiyyətə, Cənubi Karolina ştatının senatoru 7000 dollardan (indiki qiymətlərlə təqribən 1 milyon dollar ekvivalentində) az olmayan məbləğdə (borclardan azad) mülkiyyətə malik olmalı idi. Merilend ştatında qubernator vəzifəsinə namizəd dəyəri 5000 dollardan az olmayan mülkiyyətə sahib olmalı idi. Qeyd etmək lazımdır ki, gizli səsvermənin və namizədlərlə proqramlar arasında real seçimin olmaması seçicilər arasında süstlüyü artırırdı2.
    Konstitusiya Konventindən bir qədər əvvəl Fransanın Amerika-dakı səfırliyinin işlər müvəkkili öz hökumətinə yazırdı:
    «Hərçənd Amerikada zadəgan titulları yoxdur, burada «centlmenlər» adlanan insan təbəqəsi var... Onların demək olar ki, hamısı ehtiyat edir ki, xalq onları malik olduqları mülkiyyətdən məhrum edə bilər. Onların hamısı kreditləşmə ilə məşğul olduqlarından, hakimiyyətin güclənməsində və qanunların ciddi icrasında maraqlıdırlar...
    Bu adamların əksəriyyəti ticarətlə məşğul olduqlarına görə borcların dəqiq ödənilməsi şərti ilə Avropadan Birləşmiş Ştatlar üçün kreditlərin alınmasında maraqlıdırlar. Onlar Konqresə kifayət qədər geniş səlahiyyətlər verib, xalqı bu məqsədə çatmaq üçün çalışmağa məcbur etmək istəyirlər» . I787-ci ildə bir-biri ilə qohumluq, nikah və iş münasibətlərində olan məhz belə varlı və nüfuzlu «centlmenlər» Konfederasiya Maddələrini (Konfederasiya Maddələri Şimali Amerikalı 13 Ingilis müstəmləkələrinin konfederasiyasının təşkili haqqında müqavilə (ABŞ Konstitusiyasının qəbuluna qədər)) yenidən nəzərdən keçirmək və mərkəzləşmiş hakimiyyət sistemini möhkəmləndirmək üçün Filadelfiya şəhərinə toplaşdılar4. Bu maddələrə əsasən, Birləşmiş Ştatların Kontinental Konqresi (Birləşmiş Statların Kontinental Konqresi 1774-1781-ci illər 177ö-ci ilde Azadlıq haqqında Bəyannamə qəbul) müqavilələr bağlamaq, ticarət aparmaq, valyutanı müəyyənləşdirmək, müxtəlif dövlətlərlə danışıqlar aparmaq, hərbi əməliyyatlar keçirmək, milli müdafıənin qorunması barədə müstəsna və mühüm səlahiyyətlərə malik idi. Lakin bu və digər tədbirlər, o cümlədən müxtəlif məqsədli borc və təxsisatların təqdim edilməsi azı 9 ştatın razılığını tələb edirdi5. Konqres vergiqoyma sahəsində səlahiyyətlərə malik deyildi. Bu isə vergi yığımında onu ştatların razılığından asılı vəziyyətə salırdı. Konqres xalqı məcbur edə bilmirdi ki, böyük hissəsi varlı şəxsi kredilərlara aid olan dövlət borcunun tam ödənişinə öz köməkliyini göstərsin.
    Filadelfiyada toplaşan nümayəndələr daha güclü mərkəzi hakimiyyətin yaradılmasını istəyirdilər ki, aşağıdakıları həyata keçirmək qabiliyyətində olsun:
    1) On üç ştat arasında ticarət və rüsum problemlərini həll etsin;
    2) Xarici diplomatik və ticarət maraqlarının müdafiəsini təmin etsin;
    3) Varlılar sinfinin maliyyə və ticarət maraqlarını fəal şəkildə irəli çəksin;
    4) Varlıları cəmiyyətin digər siniflərinin rəqabət yönümlü maraqlarından müdafiə etsin.
    Tarixçilərin çoxu 2) və 4) bəndlərini nəzərə almır və ya inkar edirlər6.
    Konstitusiya müəlliflərini narahat edən əsas məqam xalqda müşahidə edilən qiyamçı ruh idi. 1787-ci ildə Corc Vaşinqton orduda qulluq edən keçmiş xidmət yoldaşma yazırdı: «Hər bir ştatda yanacaq materiah var və onu istənilən qığılcım alovlandıra bilər». Hətta Konstitusiya Konventi ərəfəsində güclü federasiyaya qarşı çıxış edən Qavernir Morris kimi plutokrat da artıq tərəddüd etmədən mövqeyini dəyişdi: «Digər ştatlardan olan mühafizəkarlarla siyasi alyans radikallar ştat hökumətində hökmranlığı ələ keçirdiyi halda müəyyən təminat verə bilər. Bu faktı nəzərə alaraq, ştatların hüquqlarını bütün millətə verməyə hazıram»7. Lakin onların dövlət yaratmaq cəhdi qəfıl bir şəfəq kimi meydana çıxmamışdı. Aralarındakı yazışma göstərir ki, bu, tam mənada praqmatik reaksiya idi və ümumi sinfı maraqlardan doğan maddi şərtləri ləngitmədən müdafiə etməklə təzahür olunurdu.
    Onlar həmin dövrün sadə insanlarını məhdud maraq dairəsi olan bədxərclər, borcunu heç zaman qaytarmayan, hesablaşınanı isə inflyasiya nəticəsində qiymətdən düşmüş kağızlarla aparanlar kimi təsvir edirlər. Tarixçilərin əksəriyyəti sadə insanların vəziyyəti haq-qında çox az yazır. Əhalinin əksər hissəsi kasıb torpaq mülkiyyətçilərindən, icarədarlardan, müqavilə ilə işləyən fəhlə və qulluqçulardan (bir çox hallarda onlar uzun müddət qul kimi işləməyə məhkum olurdu) ibarət idi. Konstitusiya Konventi dövründə Delaver ştatının fermer təsərrüfatının tədqiq edilməsi göstərir ki, tipik fermer ailəsi çox böyük torpaq sahəsinə malik olsa da, digər zəruri şeylərdə sıxinti çəkirdi. Ailə birotaqlı mənzildə və ya ağac komada yaşayırdı, onun nə atı, nə tövləsi, nə çardağı, nə də işlək heyvanı var idi. Fermer və ailəsi kotanı özləri sürürdülər8. Kiçik fermerlər yüksək icarə haqqı ödəməyə və cüzi gəlirlərlə iflasedici vergilər verməyə məhkum idilər. Bir çox hallarda onlar acından ölməmək üçün yüksək faizlə pul götürürdülər. Borclarını qaytarmaq üçün gələcək məhsullarını girov qoyur və bununla da borc girdabına yuvarlanırdılar. Bu isə onları dövri şəkildə borclu vəziyyətə salırdı. Bu cür borc girdabı indi də bizim və digər ölkələrin aqrar əhalisinin ümumi taleyinə çevrilmişdir9. Borc üzrə faiz dərəcələri 25-40 faiz olurdu. Gəlirləri az olan insanlara vergilər daha çox zərbə vururdu. Vergini ödəməməyə görə heç kimin mülkiyyəti müsadirə olunmaqdan sığortalanmırdı. Yalnız borclunun əynindəki paltar istisna idi10.
    Bütün bu dövr ərzində qəzetlər küçələrdə azyaşlı dilənçilərin sayının artmasından narahatlıq bildirirdilər. İqtisadi hökmlə həbs olunanlar həbsxanaların kameralarını tlolclurmuşdular. Onları borclara və vergi ödəmədiklərinə görə həbs etmişdilər11. Xalq arasında belə bir fikir yaranmışdı ki, Britaniya taxttacma qarşı inqilab əbəs yerə imiş. Qəzəblənmiş insanların silalılı kütlələri bir neçə ştatda girov əşyalarının satış məntəqələrinə hücum etməyə və girov saxlanılan insanları zorla həbsxanalardan azad etməyə başlamışdılar. 1787-ci ilin qışında Massaçusets ştatının qərbindəki borclu fermerlər Deniel Şeysin rəhbərliyi altında silaha sarıldılar. Lakin onların üsyanı yatırıldı, 11 nəfər öldürüldü, onlarca insan yaralandı12.
   
    Demokratiyanın yayılmasının ləngidilməsi
    Üsyandan üç ay sonra Filadelfıyada toplaşan ştat nümayəndələrinin başı üstündə Şeys qiyaminın ruhu fırlanırdı. Üsyan onların ən pis qorxularını təsdiq edirdi. Onlar əmin idilər ki, dövlət işləri ilə nüfuzlu, varlı insanlar məşğul olmalıdır və tərkibi «əksəriyyət fraksiyası» olan kasıb əhalidən irəli gələn bərabərləşdirici münasibət cəhdlərini saxlamaq zəruridir. Ceyms Medisən «Federalist» külliyyatının 10-cu sayında yazırdı: «Belə fraksiyadan gələn təhlükələrə qarşı dövlət mülkiyyətinə və şəxsi hüquqlara təminat vermək, eyni zamanda, xalq idarəçiliyinin ruhunu və formasını saxlamaq indi bizim iclasların ən böyük məqsədidir». Burada Medisən problemin mahiyyətinə toxunmuşdu: xalq idarəçiliyinin məzmununa uyğun xarici görünüşünü, yəni «formasim» necə saxlamalı? Xalqın etimadım qazanan, lakin cəmiyyətin mövcud sinfı stmkturunu dəyişməyə cəhd göstərməyən idarəetmə sistemini necə yaratmalı? Sahibkarlar sinfinin artan tələbatlarını təmin edə bilən və xalqdan olan hüquq bərabərliyi tərəfdarlarının demokratik tələblərinə qarşı duracaq kifayət qədər güclü idarəetmə sistemini necə qurmalı?
    Konstitusiya müəllifləri Medisənun «Federalist» külliyyatının 10-cu cildində yazdıqları ilə razılaşa bilərdilər. O, yazırdı: «Bu fraksiyanın (əksəriyyətin) getdikcə genişlənməsnün ən əsas və daimi səbəbi mülkiyyətin qeyribərabər bölüsdürülməsidn>>. Mülkiyyətə sahib olanlar da, olmayanlar da müxtəlif ictimai maraqların daşıyıcılarıdır. Buna görə də «dövlət idarəetmə sisteminin əsas vəzifəsi mülkiyyətin əldə edilməsinin müxtəlif və qeyribərabər imkanlarının təmin olunmasıdır».
    Konstitusiya müəllifləri hesab edirdilər ki, demokratiya, Elləric Cerrinin dediyi kimi, «bütün siyasi cərəyanlardan ən pisidir». Edmund Randolfun sözlərinə görə, ölkənin problemləri demokratiyanın sərsəmliklərindən və axmaqlıqlarından doğmur. Rocer Şerman bununla razılaşırdı: «İnsanlar hakimiyyət işlərinə mümkün qədər az müdaxilə etməlidirlər». Aleksandr Hamilton isə yazırdı: «Hər bir insan cəmiyyəti azlığa və çoxluğa bölünür. Birincilər varlı olub məşhur nəsillərə aid edilirlər, ikincilər isə sadə xalq kütlələridir. Xalq, adətən, narahat və dəyişkəndir. O, nadir hallarda sağlam və məntiqli düşünür». Hamilton «demokratiyanın ehtiyatsızlığını cilovlamaq üçün» güclü mərkəzləşmiş dövlət hakimiyyəti qurmağı tövsiyə edirdi. Filadelfiyada Konventin sədri vəzifəsini icra edən Corc Vaşinqton isə nümayəndələri mandırırdı ki, yalnız «xalqın xoşuna gəlmək üçün» sənədləri çoxaldıb artırmasınlar13.
    Bütün bu müzakirələrdə böyük təhlükə yox idi. Nümayəndələr bir neçə həftə sərf edib, öz maraqlarını müzakirə və müdafiə edirdilər. Bunlar iri tacirlərin, quldarların və sənayeçilərin maraqlarındakı fərqlər və varlıların varlılarla mübahisələri idi. Bu mübahisələrdə hər bir qrup Konstitusiyada öz maraqlarının təminatlarını axtarırdı. Bütün bunlara hakimiyyət strukturlarının konstitusion təşkili ilə bağlı fikir ayrılıqları da əlavə olunurdu. Qanunverici hakimiyyət təsisatlarını necə təşkil etməli? İri və xırda .şlatların nümayəndəlikləri nə dərəcədə çoxsaylı olmalıdır? İcra hakimiyyətini necə seçməli? Müxtəlif vəzifəli şəxslərin vəzifədə qalma ınüddəti necə olmalıdır?
    Yaradıcılar qanunverici hakimiyyətin ikipalatah orqanım–iki ilılə bir dələ tamamilə yenidən seçilən və altı ildən bir yenidən seçilən Mirnayəndələr Palatasını və Senatı (Senatın üçdə bir hissəsi iki ildən inı yenidən seçilir) yaratmaq qərarına gəldilər. Qərara alındı kı, Nümayəndələr Palatasındakı yerlər-ştatların əhalisinin proporsional sayma mütənasib şəkildə bölüşdürülsün, Senatda isə hər bir ştata, əhalisinin sayından asılı olmayaraq, iki yer verilsin.
    Yeni idarəetmə sisteminin mülkiyyətçilərin maraqlarını müdafiə etmək qabiliyyəti ilə bağlı əsas məsələləri tez razılaşdırıldı və böyük mübahisələr doğurmadı. Bu məsələlərlə bağlı müzakirələrdə əksmövqeni bildirmək üçün Konventi gözləyən kiçik fermerlər, sənətkarlar, müqavilə ilə işləyənlər və qullar iştirak etmirdilər. Sadə zəhmətkeşlər dörd aylıq məzuniyyət götürərək Filadelfiyaya gedib Konstitusiya yazmaq iqtidarında deyildilər. Beləliklə, varlılarla kasıblar arasında diskussiya heç bir vaxt baş tutmamışdı.
    Təəccüblü deyil ki, Konstitusiyanın mühüm hissəsi olan, ticarətin müdafıəsi və tənzimlənməsi, mülkiyyət maraqlarının müdafiəsi üçün federal hakimiyyətə səlahiyyətlər verən 8-ci fəslin 1-ci maddəsi bir neçə gün ərzində minimal mübahisələrlə qəbul olundu. Konqresə aşağıdakı səlahiyyətlər verildi: ştatlar arasında, o cümlədən xarici dövlətlər və «hindu tayfaları» ilə ticarəti tənzimləmək, vergiqoyma və vergilərin, aksizlərin yığımı ilə məşğul olmaq (bu funksiya hakimiyyətin bütün qalan funksiyalarını həyata keçirməyə imkan verir), idxalın rüsum və tariflərini müəyyənləşdirmək (ixraca aid deyil), borclan ödəmək, ABŞ-ın ümumi rifahmı və müdafiəsini təmin etmək, milli valyutanı tətbiq etmək və onun kursunu təmin etmək, pul vəsaitlərini borc götürmək, ticarət ehtiyacları üçün çəki və ölçülərin vahid standartlarını müəyyənləşdirmək, qiymətli kağızları və pulları saxtalaşdırılmadan müdafiə etmək və müflisləşmə barədə bütün ölkə üçün vahid qanunlar qəbul etmək–bütün bunlar investorlar, tacirlər və kredilərlar üçün mühüm tədbirlərdir.
    Bəzi nümayəndələr torpaq möhtəkirliyi ilə məşğul olur, pulları ölkənin qərbindəki holdinq şirkətlərinə yatırırdılar. Ona görə də Konqresə «ölkə ərazisinə və ABŞ-a məxsus digər mülkiyyətə münasibətdə zəruri norma və təlimatları müəyyənləşdirmək səlahiyyəti» verilmişdi. Nümayəndələrin əksəriyyəti Konfederasiyanın qiymətli kağızlarının möhtəkirliyi ilə məşğul olurdu. Bunlar əsgərlərə və xırda tədarükçülərə ödənilməsi üçün ilkin morhələdə Konfcderasiya tərəfindən buraxılmış və qiymətdən düsınüş kagız serlifikallar idi. Varlı alverçilər bu sertifikatları onların müflisləşmiş sahiblərindən böyük miqdarda və ucuz qiymətə alırdılar. 6-cı maddəyə əsasən, Konfederasiyanın bütün borcları yeni hökumət tərəfindən tanmmışdı və dövlət bu qiymətli kağızları nominal dəyərlə qəbul etməyə başlayan zaman alverçilər böyük gəlir əldə etmək imkanı qazanmışdılar14.
    Borcu tanıyan federal hökumət ilk maliyyə naziri Aleksandr Hamiltonun xəttinə uyğun olaraq, bütün əhalinin vergiyə cəlb olunması səlahiyyətləri əsasında investorlar üçün kreditlər və böyük xüsusi kapital kütləsi yaratdı. Vergilər bütün xalqın cibindən yığılır və birbaşa varlılar sinfinin cibinə axırdı. Hökumət tərəfindən tanınınış bu borcun maliyyələşdirilməsi 1790-cı illər ərzində dövlət büdcəsi gəlirlərinin təqribən 80%-ni udurdu15. Xüsusi investisiya kapitalı yaratmaq məqsədilə zəhmətkeş xalqın pullarının yığımı üçün vergiqoymadan istifadə etmək prosesi bu günlərədək davam edir. Biz bunu növbəti fəsillərdə də görəcəyik.
    Tacirlərin və kredilərların maraqları çərçivəsində ştatlara kağız pullar buraxmaq, idxal və ixrac rüsumlarını müəyyənləşdirmək, həmçinin federal hökumətin öhdəliklərini aşağı salan istənilən normativ aktları qəbul etmək yolu ilə borcların ödənilməsi məsələsinə müdaxilə etmək qadağan olunurdu. Konstitusiya hər bir ştatda digər ştatın «normativ aktlarına, arxivlərinə və hüquqi prosedurlanna» tam etimad göstərilməsinə zəmanət verirdi. Bu isə ştatlar arasındakı sərhədlərə baxmayaraq, kredilərlara öz borclularını məhkəmə qaydasında təqib etmək imkanı verirdi.
    Mülkiyyətin ən iri formalarından biri olan quldarlığa Konstitusi-yada xüsusi diqqət ayrılmışdı. Konqresin aşağı palatasında ştat nümayəndələrinin sayının hesablanması zamanı hər bir ştatda qulların beşdə üçü nəzərə alınmalı idi. Bu isə səsvermə hüquqlu əhalinin sayına görə nəzərə alınan yerlərin miqdarı ilə müqayisədə quldarlıq ştatlarına palatada daha çox yer verirdi. Konstitusiya qul ticarətini heç vaxt ləğv etməmişdi. Qulların gətirilməsinə bütün təfərrüaö ilə növbəti 20 il üçün–1808-ci ilə qədər zəmanət verilmişdi. Uundan soma qərarın seçim hüququ saxlanılır, lakin qul ticarotinin ləğvi tələbləri irəli sürülmürdü. Bir çox quldarlar hesab edirdilər ki, həmin dövrdə onların kifayət qədər siyasi təsir gücü qalacaq ki, qul ticarətini bu dövrdən sonra da saxlasınlar. Bir ştatdan başqa ştata qaçan qul özünün birinci sahibinə onun tələbi ilə verilirdi. Konvent bu maddəyə yekdilliklə səs vermişdi16.
    Konstitusiya müəllifləri hesab edirdilər ki, ştatlar xalq qiyanılarına və üsyanlara qarşı kifayət qədər qətiyyətlə hərəkət etmir, ona görə də Konvent qarşısında hərbiləşdirilmiş qruplaşmalar (qeyri-nizami qoşun) yaratmaq, silahlandırmaq və hazırlamaq vəzifəsi qoyulmuşdu. Onların işi «qiyamçıların çıxışlarını yatırtmaq» idi. Federal hökumətə ştatları «daxili zorakılıqdan» müdafıə etmək səlahiyyətləri verilmişdi. Xüsusi maddə «fortların, hərbi anbarların, cələbəxanaların, gəmiqayırma tərsanələrinin və digər zəruri obyektlərin» yaradılmasına, həmçinin dövlətin müdafıəsi, bununla da potensial qiyamçı ştatlarda federal hakimiyyətin silalılı iştirakının müdafıəsi üçün ordu və donanmanın saxlanmasına həsr olunmuşdu. Bu tədbir yüz ildən sonra sənaye baronlarının karma gəldi. Həmin dövrdə ABŞ-ın Silalılı Qüvvələri şaxtaçıların, dəmiryolçuların və fabrik fəhlələrinin tətillərinin yatırılması üçün istifadə olundu.
   
    Çoxluğun hakimiyyətinin bölünməsi
    Əvvələr olduğu kimi, yenə də çoxluğun mümkün təşəbbüslərini saxlamaq üçün Konstitusiyanın tərtibatçıları ona Medisənun «əlavə ehtiyat tədbirləri» adlandırdığı maddə daxil etdilər. Bu maddə demokratikləşdirilmə prosesində hakimiyyətin bölünməsi üçün nəzərdə tutulmuşdu. Konstitusiya yaradıcıları hakimiyyətin icraedici, qanunverici və məhkəmə funksiyalarını ayırıb, bu üç qolun hər birinə nəzərən qarşılıqlı məhdudiyyətlər və ziddiyyətlər sistemini nəzərdə tutmuşdular. Onlar qarşılıqlı şəkildə dəyişdirilmiş müddətlərdə seçkilərin keçirilməsini, icraedici hakimiyyətin vetosunu, vəzifə təyinatlarının Senat tərəfindən təsdiqini, müqavilələrin Scnal tərəfindən ralifikasiyasını nəzərdə tutaraq və ikipalalalı qaıumverici orqan yaradaraq, xalqın istəklərinin təsirini azaltmaq ümidində idilər. Konstitusiya yaradıcıları var qüvvə ilə çalışırdılar ki, Konstitusiyaya düzəlişlərin daxil edilməsi kimi mükəmməl şəkildə hazırlanmış mürəkkəb bir proses düşünüb tapsınlar. Bu proses həmin düzəlişlərin həm Nümayəndələr Palatasında, həm də Senatda üçdə iki səs çoxluğu ilə qəbul edilməsini, həmçinin ştatların Qanunverici Məclisində dörddə üç səs çoxluğu ilə ratifikasiyasını tələb edirdi17. Çoxluq prinsipi azlığın vetosu ilə ayrılmaz şəkildə bağlı idi və bu, sürətli xalq aksiyasının başvermə ehtimalını azaldırdı.
    «Federalist» nəşrinin 10-cu sayında Medisənun göstərdiyi kimi, qüvvələrin varlılar sinfinə və onların müəyyənləşdirdyi ictimai qaydaya qarşı yekdilliklə birləşməsinə yol vermək olmaz. Ölkə nə qədər böyükdürsə, «partiyalar və maraqlar daha müxtəlif olur» və kütlənin hərəkət koordinasiyası daha da çətinləşir. Medisənun dediyi kimi, «kağız pullarla bağlı qəzəb, borcların ləğvi, mülkiyyətin barəbər bölüşdürülməsi və ya digər təhlükəli ictimai təşəbbüslə bağlı hərəkatlar sürətlə yayılmaqda və bütün federasiyanı əhatə etməkdə daha zəifdirlər, nəinki bunların bir nəfər ətrafında baş verməsi». Müflisləşmiş fermerlərin qiyanıı bir vaxt Massaçusets ştatma, başqa bir vaxt isə Rod-Aylend ştatına təhlükə yarada bilər, lakin istənilən dövlət idarəetmə sistemi kifayət qədər geniş və şaxələnmiş olmalıdır ki, həm bu, həm də o biri qiyanıı yatırda bilsin və eyni zamanda, ölkənin qalan hissəsini qiyam azarından qorusun.
    Əhali kütlələri arasında təkcə üfüqi əlaqələrin müəyyənləşdiril-lliesinİD yox, həm də yuxarı istiqamətlənmiş istənilən gücün qarşısını almaq vacib idi. Hakimiyyətə olan təzyiqləri neytrallaşdırmaq üçün nünuıyəndəliyin birbaşa olmayan formalarını tətbiq etmək lazım idi. Məsələn, Senatın hər ştatdan olan üzvləri seçicilərin birbaşa səsverməsi ilə yox, ştatların Qanunverici Məclisinin sessiyalarında seçilməli idi. İcraedici hakimiyyətin başçısını xalq tərəfindən seçilmişlərin kollegiyası seçməlidir, lakin Konstitusiya yazarları elə planlaşdirırdılar ki, siyasi liderlərdən və imkanlı şəxslərdən ibarət olan seçicilər bir neçə aydan sonra ayrı-ayrı ştatlarda toplaşaraq, Başcıları öz qərarları ilə seçsinlər. Hesab olunurdu ki, onlar bir qayda olaraq, istənilən namizədin dəstəklənməsi üçün çoxluğu təşkil edə bilməzlər və yekun seçki palatada həyata keçirilər. Burada isə hər bir ştatdan olan nümayəndə heyəti yalnız bir səsə malik olacaq.
    Seçicilər kollegiyası indiki dövrdə də fəaliyyət göstərir. Onun əsas vəzifəsi nisbətən kiçik çoxluqla həyata keçirilən seçkinin nəticələrinə əsasən süni şəkildə güclü çoxluğun yaradılmasıdır. 1838-ci ildən indiyə qədər düz 13 dəfə səslərin böyük faizini qazanmış (lakin səs çoxluğu səviyyəsinə çatmamış) namizəd seçicilər kollegiyasının səs çoxluğu ilə ölkə prezidenti seçilib. Bu ona görə baş verir ki, namizəd bir ştatdan 47% səs toplaya bilir (qalan 53% digər namizədlər arasında bölüşdürülür), lakin seçicilər kollegiyasında topladığı 100% səs sonda onun qələbə reytinqini kəskin şəkildə artırır.
    Hətta Konstitusiya Konventindən 200 il sonra belə, 2000-ci ilin prezident seçkilərində seçicilər kollegiyasının qeyridemokratik xarakteri hiss olunmuşdu. Vitse-prezident El Qor seçkilərdə seçicilərin 540.000 səs üstünlüyünü qazansa da, Texas ştatının qubernatoru Corc Buş kiçik ştatların çoxunda qalib gələrək, bu yolla seçicilər kollegiyasinın səs çoxluğunu toplanıışdı. Florida ştatında səslərin şübhəli sayılması seçicilər kollegiyasını Corc Buşun tərəfınə yönəltdi. Səslərin hesabatı məhkəmədə araşdırılarkən Florida ştatının respublikaçılar tərəfindən nəzarət olunan qanunverici orqanı (aşağı palata) bütün şübhələri rədd edərək, Buşa səs verən seçicilərin siyahısını tam şəkildə qəbul etdi. Corc Buşun seçki kampaniyasının aktiv üzvü olan Florida ştatının katibi artıq bu ana qədər seçici siyahısını qələbə siyahısı kimi rəsmən təsdiqləmişdi. Florida ştatının qanunvericiləri öz hüquqi (həmçinin, mənəvi-əxlaqi) səlahiyyətlərindən kənara çıxmadılar, çünki Konstitusiyanın 1-ci bölməsinin 2-ci maddəsində deyilir ki, hər bir ştatda seçicilər kollegiyasinın üzvləri «qanunverici orqanın müəyyənləşdirdiyi kimi» təyin olunurlar. Bu isə Amerika seçki sisteminin daha bir qeyridemokratik mahiyyətini nümayiş etdirir18.
    ABŞ-ın Ali Məhkəməsinin üzvlərini seçmirlər. Hakimləri prezident təyin edir, Senat isə onların bu vəzifədə ömürlük qalmasını təsdiq edirdi.
    Senatorları ştatların qanunverici məclisləri seçirdi. Senat üzvlərinin birbaşa seçkisi yalnız 1913-cü ildə, yəni Filadelfiyadakı Konventdən 126 il sonra, Konstitusiyaya 17-ci düzəlişin qəbulu ilə tətbiq edilmişdi. Bu, Konstitusiyanın demokratik istiqamətdə dəyişməsini göstərir, lakin buna çox vaxt lazımdır.
    Lap əvvəlcədən dövlət idarəetmə sisteminin xalq tərəfindən birbaşa seçilən yeganə hissəsi Nümayəndələr Palatası idi. Nümayəndələrin çoxu ölkə ictimaiyyətini birbaşa təmsilçilikdən tamamilə təcrid etməyə üstünlük verirdilər. Onları narahat edən məsələ o idi ki, populizm axınında seçkili vəzifələrə demaqoqlar düşə bilər, bu isə dövlət xəzinəsinin talanmasına və iflasına gətirib çıxarar, varlılar sinfinə zərbə dəyər. Con Merser bir dəfə qeyd etmişdi ki, təklif olunan Konstitusiyada «xalq seçkilərindən» daha ziyanlı və arzuolunmaz bir şey yoxdur. Qubernator Morris isə xəbərdar edirdi: «Öz işəgötürənlərindən çörək alan fabrik fəhlələrinin və sənətkarların ölkədə çoxalacağı vaxt uzaqda deyil. Bu insanlar azadlığın etibarlı və sədaqətli qoruyucuları olacaqmı? Avam və asılı adamlara (oxu: kasıb və yoxsul) ictimai maraqları etibar etmək çətin ki, mümkündür»19.
    Nümayəndələr, nəhayət ki, «xalq aşağı palatam seçir» ifadəsini qəbul etməyə razılaşarkən, əhalinin yalnız müəyyən hissəsini nəzərdə tnlurdular. Bu hissəyə mülkiyyəti olmayan şəxslər, qadınlar, Amerika aborigenləri və müqaviləli işçilər aid deyildi. Əhalinin dörddə bir hissəsini təşkil edən qullar da bu siyahıya daxil edilmirdi. Ölk ənin şimalında və cənubunda azadlıq almış afroamerikalıların çox az hissəsi səs hüququna malik idi.
   
    Sui-qəsdçilər, yoxsa vətənpərvərlər?
    1913-cü ildə nəşr olunan, qanunları sarsıdan kitabda Çarlz Bird iddia edirdi ki, Konstitusiya müəllifləri özlərinin sinfi maraqlarını röhbor tutmuşlar. Birdin opponentləri isə sübut edirdilər ki, müəllillər öz pul kisələri barədə adi qayğıdan daha çox yüksək məlivlərin qüyğısnnı qalmışlar. Odaləl naminoqeyd etmək lazımdır ki, onlar varlı adamlar idi və öz sərvətlərini yeni Konstitusiyanın qəbulu nəticəsində həyata keçirilən siyasi kurs əsasında toplanıışdılar. Lakin onların hamısı dövlət quruculuğu maraqlarını rəhbər tuturdu və bu maraqlar onların özlərinin sinfi xarakterli maraqlarından daha yüksəkdə idi. Dediklərimizin təsdiqi kimi, hakim Holmsun sözlərini misal gətirmək olar: «Yüksək məqsədlərə çatmaq istəyi insana yabançı deyil».
    Vəziyyətin mahiyyəti elə bundadır: «İnsanlar hətta öz şəxsi və sinfi maraqlarını güdən zaman və ya xüsusilə bu halda yüksək məqsədlərə can atırlar». Səhv mühakimə isə ondan ibarətdir ki, güclü dövlət qurmaq cəhdi və öz var-dövlətini qoruyub müdafiə etmək istəyi bir-birinə qarşı durur və sanki bu iki məqsəd Konstitusiya yaradıcılarını eyni zamanda ruhlandıra bilməzdi. Əslində, bir çox başqa adamlar kimi, Konstitusiya yaradıcıları da manırdılar ki, onlar üçün yaxşı olan şey yüksək səviyyədə ölkə üçün də yaxşıdır. Onların güclü dövlət qurmaq istəyi və sinfı maraqları ayrılmaz şəkildə uyğunlaşır, yüksək motivlərin mövcudluğu isə şəxsi maraq motivini istisna etmir.
    İnsanların əksəriyyəti özlərinin müsbət keyfiyyətlərinə manırlar. Konstitusiya müəllifləri öz cəhdlərinin xeyirxah xarakterinə və Amerikanın gələcək nəsilləri üçün bu cəhdlərin böyük əhəmiyyətinə heç vaxt şübhə etmirdilər. Onların arasında özünü «Azadlıq hamı üçündür» prinsipinə sədaqətli sayan, bununla belə, qullara sahiblik edənlər çoxluq təşkil edirdi. Ona görə də belə insanlar eyni zamanda həm öz ölkələrinə, həm də özlərinin zümrəsinə fayda gətirə bilirdi. Məsələ onda deyil ki, dövlət quruculuğu zamanı onlar yüksək məqsədlərə qulluq etmirdilər. Məsələ ondadır ki, onların dövlət quruculuğu konsepsiyasında heç bir şey öz sinfi maraqlarına zidd deyildi və konsepsiyalarının böyük hissəsi məhz həmin maraqların xeyrinə işləyirdi.
    Konstitusiya yaradıcıları, ola bilsin ki, təkcə kassaya əl uzatmaq məqsədi güdmürdülər, hərçənd onların arasında yalnız bunu istəyənlər kifayət qədər idi. Əslində, Konstitusiya mibllifləri varlı azllğın maraqlarını zəhmntkeş çoxluqdan müdafiə etməyə çalışırdılar. Stauton Lindin qeyd etdiyi kimi, «Konstitusiya inqilabm yekunu oldu. Hamiltonun, Livırıqstonun və onların opponentlərinin xəritəyə qoyduqları məsələ, sadəcə, təhlükəsizlik sahəsindəki vəziyyətin yaxşılaşması ilə bağlı deyildi. Əsas məsələ ondan ibarət idi ki, siyasi toz yatandan sonra inqilab nəticəsində hansı ictimai quruluş yaranacaq və cəmiyyətin hansı sinfi siyasi həyatın mərkəzində olacaq»20.
    Mərkəzləşmiş dövlət hakimiyyəti ideyasına qarşı çıxış edən xırda fermerlər və borclular (mərkəzləşmiş hakimiyyət onlar üçün yerli hakimiyyətdən və ştat hakimiyyətindən çox uzaq idi) Filadelfiyaya yollanan alicənab və yüksək dövlət kişilərindən fərqlənən21 məhdud dünyagörüşlü, yalnız özlərinin tamahkar maraqlarını rəhbər tutan insanlar kimi təsvir olunurdular21. Dövlətin baniləri nə üçün və necə məhz varlılar olmuşdur? Bunu heç vaxt heç kim izah etmir. Hələ bir müddət əvvəl onların çoxu dövlət müdaxiləsi olmadan azad rəqabətin tərəfdarları və güclü mərkəzləşmiş dövlət hakimiyyətinin əleyhdarları idilər. Düşünsək, görərik ki, onların əşyalara baxışları yox, iqtisadi maraqları genişlənmişdir. ABŞ-da 1787-ci ildə öz yeri və öz hakimiyyəti uğrunda mübarizə aparan istənilən başqa qrupun motivləri ilə müqayisədə onların motivləri daha yüksək deyildi. Lakin onlar daha çox sərbəst vaxta, daha çox pul vəsaitinə, informasiyaya və təşkilata malik olub, daha yaxşı nəticələr əldə cklilər.
    Fərz etmək olar ki, onların məqsədləri eqoizm yox, xeyirxalılıq iıli. Bununla belə, nümayəndələr öz fəaliyyətlərini sirr pərdəsi altında saxlayırdılar. İclaslar bağlı qapılar və pərdəsi salınmış pəncərələr arxasında aparılırdı (istiyə baxmayaraq). Müzakirələrin böyük hissəsinin əksini tapdığı Medisənun qeydləri onun təkidi ilə yalnız 53 lldən, müzakirə iştirakçılarının hamısının ölümündən sonra nəşr l ılunmuşdu. Görünür, məqsəd onları qeyrimtinasib siyasi vəziyyətə sülmamaq idi22.
    Konstilnsiya yaradıcılarının əsasən xeyirxah və təmənnasız ın.H|s.xlləri rəhbər tutduğunu iddia edənlər bir faktı nəzərdən qaen irlar ki. onlar özləri dəfələrlə varlıları kasıblardan müdafıə ı nnək üçün kifayət qədər güclü hakimiyyət yaratmaq istəklərini bildirmişlər. Müzakirələri sirlərlə əhatə edən müəlliflər siyasi vədlər barədə ifrat, sinfi mənada yanlış və bədnam fikirlərə əsas verirdilər. Onlar heç vaxt belə bir faktı inkar etmirdilər ki, (indi onların apologetləri belə edir) məqsədləri xalq nəzarətini azaltmaq və sinfı cəmiyyətə bərabərləşdirici yanaşma tendensiyalarına müqavimət göstərmək idi. Onların sinfi maraqlara sədaqəti elə aşkar və məlum idi ki, hətta Pensilvaniya ştatının nümayəndəsi Ceyms Uilson məhz hakimiyyətin yeganə və əsas məqsədi olan mülkiyyət barədə həddən artıq müzakirə aparılmasından gileylənirdi. O qeyd edirdi ki, insan təfəkkürünün təkmilləşməsi və tərbiyəsi ilə bağlı nəcib bir mövzu həmkarlarından heç birinin diqqətini cəlb etmirdi.
    Konstitusiya müəllifləri «məhdudiyyətlər və ziddiyyətlər» sisteminin istifadəsi yolu ilə hakimiyyəti məhdudlaşdırmaq istəsələr də, onların əsas qayğısı xalq kütlələrinin hakimiyyətini məhdudlaşdırmaq və eyni zamanda, öz siniflərinin hakimiyyətini əbədiləşdirmək idi. Göründüyü kimi, onlar insanın vəhşi təbiəti barədə «realist» fıkirləri əsas tutur və sadə xalq barədə danışanda, bu növ baxışları məmnuniyyətlə şərlı edirdilər. Lakin öz siniflərindən olan nümayəndələrin fəaliyyətinin motivasiyası barədə onlarda çox optimist təsəvvürlər yaranmışdı. Belə fikirləşirdilər ki, bu sinif əsasən «prinsipləri və mülkiyyəti» olan səxavətli, comərd insanlardan təşkil olunub. Medisənun sözlərinə görə, varlı insanlar («azlıq fraksiyası») digər vətəndaşların hüquqlarını qurban verə və ya mülkiyyət, var-dövlət və onlardan maneəsiz istifadə edə bilmək institutlarını təhlükə altına qoya bilməzlər. Bu isə Konstitusiya müəlliflərinin nəzərində «azadlığın» əsas mahiyyətini təşkil edirdi23.
    Bütövlükdə Konstitusiya bilərəkdən mühafızəkar bir sənəd kimi meydana qoyulurdu ki, bu da azlıqlar tərəfindən ortaya çıxarılıb, xalq kütlələri tərəfindən qabarma və etirazları yatırtmaq üçün nəzərdə tutulurdu. Burada quldarlar sinfi üçün xüsusi müddəalar düşünülmüşdü. Konstitusiya yenicə yaranan burjuaziya üçün zəruri müdafiə mexanizmlərini və dövlət xidmətlərinin yaradılması üzrə geniş səlahiyyətləri təmin edirdi. Konstitusiya müəllilləri üçün azadlıq demokraliyaclan fərqli bir şey idi. Bu, sadə xalqın heç bir müdaxiləsi olmadan kapital qoymaq, möhtəkirlik, ticarət və sərvət toplama azadlığı demək idi.
    Bütün vətəndaşlara ictimai işlərdə iştirak etmək hüququ vermək üçün nəzərdə tutulmuş vətəndaş azadlıqları nümayəndələrin zəif dəstəyini aldı. Polkovnik Meyson hüquqlar barədə Billin hazırlanması üçün komitə yaratmağı təklif edən zaman (bu, bir neçə saat vaxt aparardı) Konventin digər iştirakçıları bir qədər müzakirə aparıb yekdilliklə bu təklifin əleyhinə səs verdilər.
    Əgər Konstitusiya özündə elita rüşeyminin möhürünü saxlayır-dısa, necə ratifıkasiya oluna bilərdi? Ştatların əksəriyyətində Konstitusiyanın əleyhinə güclü müxalifət yarandı. Lakin inzibati resurslara və mətbuata malik olan insanların sərvəti, təşkilatçılığı və nəzarəti varlılara Filadelfıyadakı Konventi inhisara almaq imkanı verdi. Bu dəfə onlar Konstitusiyanın uğurlu ratifikasiya kampaniyasını keçirməyə müvəffəq oldular. Federasiya ideyasının tərəfdarları öz opponentlərinə qarşı rüşvət, hədə-qorxu və fırıldaqdan istifadə edirdilər. Bundan əlavə, Konstitusiya heç bir zaman ümumxalq ınüzakirəsinə və səsverməsinə qoyulmamışdı. Ratifikasiya ştatlarda cağırılmış konventlərdə və Konstitusiya müəllifləri kimi varlı ləbəqədən olan nümayəndələrlə keçirilirdi. Bu nümayəndələrin seçiciləri isə əmlak senzi əsasında seçilirdilər24.
   
    Demokratik güzəştlər
    Bütün qeyridemokratik xüsusiyyətlərinə baxmayaraq, Konstitusiya tarixi nöqteyinəzərdən mütərəqqi xarakter daşıyırdı. Aşağıdakı müddəalara nəzər yetirək25.
    • Səlahiyyətlərin konkret məhdudiyyətləri ilə birlikdə yazılı Konstitusiyanın mövcudluğu idarəetmənin avtokratik formaları ilə müqayisədə irəli atılmış bir addımidi.
    • İngiltərədən və digər ölkələrdən fərqli olaraq, dövlət vəzifəsini nüan şəxsdən hər hansı omlak senzinə uyğunlaşmaq tələb olun-nmiıln. Bülim dövlət qnlluqçulan üçün vəzifə maaşları nəzərdə nılnlunışdu. Bu isə dövlot vəzilbsindəki öhdəliklərin icrasını təmənnasız xidmət hesab edən əvvəlki təcrübəni rədd edirdi. Belə qulluğu yalnız çox imkanlı insanlar apara bilərdi.
    • Prezident və ştatların qanunverici məclislərinin üzvləri vəzifəyə məhdud müddətə seçilirdilər. Heç kim istənilən seçkili vəzifədə ömürlük qalmağa iddia edə bilməzdi.
    • Konstitusiyanın 6-cı maddəsində deyilir: «Bundan sonra ABŞ-da istənilən dövlət və ya ictimai vəzifəyə seçim və ya təyinat zamanı dini mənsubiyyət senzinin müəyyənləşdirilməsi tələb olunmayacaq». Katoliklərə, yəhudilərə və dinsizlərə rəsmi vəzifə tutmağı qadağan edən digər dövlətlərin konstitusiyaları ilə müqayisədə bu, irəliyə atılmış bir addım idi.
    • Sərvət hüququndan və əmlakdan məhrum edilmə barədə qanunlar, yəni məhkəmə araşdırması olmadan Qanunverici Məclis tərəfindən konkret şəxsin və ya şəxslər qrupunun cinayətdə və ya qanun pozuntusunda günahkar olmasını elan etmək qeyri-konstitusion sayılırdı. Həmçinin, geriyə qüvvəsi olan qanunlar, yəni hər hansı hərəkətlərin qeyri-qanuni elan edilməsi və bu hərəkətləri onların qeyri-qanuni elan edilməsindən əvvəl həyata keçirmiş şəxslərin cəzalandırılması təcrübəsi ləğv olunmuşdu.
    • Yeni Konstitusiyanın tərəfdarları Konstitusiyaya hüquqlar barədə Billin daxil edilməməsini (Konstitusiyaya ilk 10 düzəliş) özlərinin taktiki səhvi kimi etiraf etdilər və Konstitusiyanın ratifikasiya şərti kimi bu qanunu təcili qəbul etmək öhdəliyini öz üzərlərinə götürdülər. Ona görə də Konqresin birinci iclasında ilk on düzəliş qəbul olunmuş, sonradan ştatlar da onları qəbul etmişdilər. Bu düzəlişlər bir sıra vətəndaş hüquqlarını, xüsusən söz və etiqad azadlıqlarını, dinc toplaşma azadlığını, şikayətlərin təmin olunması məqsədilə ərizələr verilməsini, silah gəzdirmə azadlığını, əsassız axtarış və həbslərdən azad olmanı, özümüttihamdan azad olmanı, eyni cinayətə görə iki dəfə cinayət məsuliyyətinə cəlb etmək qadağasim, amansız və qeyri-adi cəzalara qadağam, hədsiz məbləğli zəmanətə və cərimələrə qadağam, ədalətli və qərəzsiz məhkəmə hüququnu, həmçinin digər prosessual təminatları tətbiq edirdi.
    Hüquqlar barədə Hill, həmçinin, dövləl tərəfindən islənibn dini müdafiə etməyi Konqresə qadağan edirdi. Din hakimiyyət sistemindən ayrılmışdı və vergi ödəyiciləri tərəfindən yox, yalnız etiqad tərəfdarları tərəfindən yardım ala bilərdi. Lakin son məhdudiyyət sonralar təcrübədə tez-tez pozulurdu.
    Konstitusiya milli müstəqilliyi möhkəmləndirdi və idarəetmənin respublika formasının Britaniya imperializmi üzərində qələbəsi oldu. Konstitusiya idarəetmənin respublika formasının qurulmasına zəmanət verdi və monarxiyanı, aristokratiyanı açıq şəkildə rədd etdi. Bu barədə 9-cu bölmənin 1-ci maddəsində bildirilirdi: «ABŞ-da dövlət heç bir zadəgan adlarını və titullarını verməyəcək». Merilend ştatından nümayəndə olan Ceyms MakHenrinin etirafına görə, 55 nümayəndədən ən azı 21-i hər hansı monarxiya formasında hakimiyyət sisteminə üstünlük verdiklərini bildirmişdilər. Lakin onlardan yalnız bəziləri xalqın etirazından ehtiyatlarıaraq, bu istiqamətdə müəyyən addımlar atdılar. Bundan əlavə, Medisən kimi nümayəndələr hesab edirdilər ki, onların sinfı qaydalarının stabilliyi idarəetmənin respublika forması ilə daha yaxşı təmin olunacaq. Burjuaziya üçün kral və əsilzadələrin ziyanlı müdaxiləsi olmadan birbaşa idarə etmək dövrü gəldi.
    Filadelfiyada Konventin gedişatı zamanı bura toplaşaraq demokratiyadan ehtiyat edən və onu qəbul etməməyə meyilli olan nümayəndələr bəzi hallarda xalqın əhval-ruhiyyəsinə hörmət nümayiş etdirməyi zəruri hesab etdilər (Konqresin aşağı palatasına birbaşa seçkilərdə razılaşdıqları kimi). Konstitusiyamüəllifləri onun şlatlar tərəfindən bəyənilməsinə nail olmaq və yeni idarəetmə Fərmasını dayanıqlı etmək istəyirdilərsə, bu halda Konstitusiya xalqın dəstəyini qazanmalı idi. Buna baxmayaraq, nümayəndələr və onların sosial sinfı 1787-1789-cu illərin hadisələrinə böyük təsir ^östərirdilər. Lakin onlar hər şeyə qadir deyildilər. Onların qoruyub saxlamağa çalışdıqları sinfi quruluşun özü xalqın dayanıqlı müqavimətinin səbəbi idi.
    XVI11 yüzillikdə, demək olar ki, bütün ştatlarda və əvvəlki koloniyada əhalinin kasıb hissəsi tərəfindən torpaqların tutulması, orzaq catısmazlığı üzündən qiyanılar vəzorakılıqla müşayiət olunan digər ictimai iğtişaşlar baş verirdi. Xalqın belə narazılıqları Konstitusiya müəlliflərinin güclü mərkəzləşmiş idarəetmə sistemi yaratmaq niyyətini daha da möhkəmləndirirdi. Lakin bu niyyətin özü də onların edə bildiklərinə hədd qoyurdu. Nümayəndələr xalqın maraqları naminə heç bir şey etməmişdilər. Daha doğrusu, hüquqlar barədə, Billdə olduğu kimi, onlar demokratik güzəştlərə çox həvəssiz və xalq üsyanmın qorxusu altında getdilər. Onlar bacardıqları kimi müqavimət göstərdilər və özlərinin dediklərinə görə, yalnız zəruri məsələdə həvəssiz şəkildə güzəştə getdilər. Güzəştin səbəbi demokratiyaya olan sevgi yox, qorxu idi, xalqa olan məhələbət yox, ictimai qaydanın pozulmasından və qiyanılardan qaçmaq kimi xeyirxah bir istək idi. Ona gorə də Konstitusiya təkcə sinfi imtiyazların yox, həm də sinfi mübarizənin nəticəsi idi. Bu sinfi mübarizə isə hakimiyyət sisteminin güclənməsi və korporativ iqtisadiyyatın inkişafı ilə davam edir və güclənir.
   
    Qeydlər
    1. Sidney Aronson, Status and Kinship in the Higher Civil Service (Camləridge, Mass.: Harvard University Press, 1964), 35; and Daniel M. Friedenberg, Life, Liherty, andthe Pursuit ofLatıd: The Plunder of Early America (Amherst, N.Y.: Prometheus, 1992); Merrill Jensen, The New Nation (New York; Random House, 1950), 178.
    2. Aronson, Status and Kinship, 49; A. E. McKinley, The Suffrage Franchise in the Thirteen Englislı Colonies in America (Philadelphia; B. Franklin, 1969, originally 1905).
    3. Bax: Herbert Aptheker, Early Years ofthe Republic (New York: İnternational, 1976), 41.
    4. Konstitusiya müəlliflərinin sinfi maraqlarına dair, bax: Charles Beard, An Economic tnterpretation ofthe Constitution ofthe United States (New York: Macmillan, 1936, originally 1913). Birdin konservativ tənqidçisi olan Forrest Makdonald sənədlər əsasında 55 nümayəndədən 53-nün varlı ailələrdən olmasını təsdiqləyir, bax: We, the People: The Economic Origins ofthe Constitution (Chicago: University of Chicago Press, 1958), chapter 2.
    5. Articles of Confederation, in National Documents (New York; Unit, 1905), 59-71.
    6. Bax: Robert Goldwin and Wilham Schamləra (eds.), How Democratic İs the Constitution? (Washington, B.C.: American Enterprise İnstitute, 1980).
    7. Merrill Jensen, The Articles of Confederation (Madisən: University of Wisconsin Press, 1948), 30.
    8. Bernard Herman, The Stolen House (Charlottesville: University Press of Virginia, 1992).
    9. Jensen, The Articles of Confederation, 9-10; and Beard, An Economlc tnterpretation, 28.
    10. Aptheker, Early Ycars of llıc Repuhlic, 33-36. Birdin fıkirlərini tənqid edən tarixcilərdən biri Robert Braun hesab edir ki,inqilabdan sonra Amerikada yoxsul adamlar çox az olub. Onlar böyük sayda borcluların, yoxsul ev sahiblərinin, eləcə do borclarına görə türmələrdə olan çoxlu sayda insanların olmasını inkar edirlər. Onlar hətta bir sıra tədqiqatların olmasını da inkar edirlər, bax: Clifford Lindsey Alderman, Colonistsfor Sale: The Story of İndentured Servants in America (New York: Macmillan, 1975).
    11. Aptheker, Early Years ofthe Republic, 137, 144-145.
    12. David Szatmary, ShaysRebellion: The Making ofan Agrarian İnsurrection (Amherst: University of Massachusetts Press, 1980).
    13. Sadə xalq və demokratiya barədə bu və digər xoşagəlməz şərhlərə dair, bax: Max Farrand (ed.), Records ofthe Federal Convention ofl787(New Haven, Conn.: Yale University Press, 1937, 1966), vəls, 1-3, passim.
    14. Beard, An Economic İnterpretation, passim. Enormous profits accrued to holders of public securities.
    15. Aptheker, Early Years ofthe Republic, 114.
    16. Quldarlar sinfinin böyük təsirinə dair tam təəssürata malik olmaq üçün, bax: Paul Finkelman, Slavery and the Founders (Armonk,N.Y. and London: M. Sharpe, 1996,)
    17. Düzəlişlər ştatların qanunvericilik məclislərinin üçdə ikisinin tələbi və ştatların dörddə üçünün konventləri tərəfindən ratifikasiya edildikdən sonra Konqresin çağırdığı təsis qurultayı tərəfindən irəli sürülə bilərdi. Bu üsulu hələ sınaqdan keçirmək lazımdır. Konstitusion varislik barədə diskussiyaya dair, bax: Jennifer Nedelsku Private Property and the Limits of American Constitutionalism (Chicago: University of Chicago Press, 1994).
    18. 2000-ci ilin seçki kampaniyasına və Floridadakı ziddiyyətlərə dair sonrakı diskussiyalarla bağlı, bax: fəsil 13
    19. Farrand, Records ofthe Federal Convention, vəl. 2, 200 ff.
    20. Staughton Lynd, dass Conflict, Slavery and the United States Constitution (İndianapolis: Bobbsmerrill, 1967). Amerika inqilabının sinfi maraqlarına dair diskussiya ilə əlaqədar, bax: Alfred Young (ed.)The American Revolution: Explərations in the History of American Radicalism (DeKalb: Northern İllinois University Press, 1977); and Edward Countryman, A People in Revolution (Baltimore: Johns Hopkins Press, 1982).
    21. Konstitusiya müəlliflərinin sinfi maraqlarını milli maraqlarla qanşdıranlar üçün nümunələr, bax: David Smith, The Convention and the Constitution (New York: St. Martins, 1965); bax: Goldwin and Schamləra (eds.), How Democratic İs the Constitution?
    22. Farrand, Records ofthe Federal Convention, vəl. 1, xü-xv.
    23. FederalistN0 10.
    24. Jackson Turner Main, The Antifederalists (Chapel Hill: University of Nortlı Carətina Press, 1961). Ştatlar üzrə hesablamalara dair, bax: Michael Gillespie and Michael Henesch (eds.), Ratifying the Constitution (Lawrence: University Press of Kansas, 1989). Çox güman ki, 20% dən çox olmayan ağdərili kişilər ratifikasiya üçün çağırılmış konventlərdən olan nümayəndələrə səs vermişlər.
    25. Konstitusiyanın proqressiv xüsusiyyətlərini əks etdirən bu bölmə götürülmüşdür, bax: Aptheker, Early Years ofthe Republic, 71ff. and passim.
   
   
    KORPORATİV DÖVLƏTİN İNKİŞAFI
    Adətən, belə bir fikir geniş təbliğ olunur ki, ABŞ hökuməti digər ölkələrin cəmiyyətlərini məngənədə sıxan sinfi antaqonizmlərdən azad bir cəmiyyət üzərində yüksəlmiş bitərəf hakimdir. Həqiqət isə ondan ibarətdir ki, bizim tarix gərgin və amansız sinfi mübarizə ilə müşayiət olunmuşdur və bu münaqişələrdə hökumət bəzən heç də qərəzsiz mövqe tutmur, əsasən böyük biznesin tərəfində çıxış edirdi.
   
    Biznesin xidmətində: ilk illər
    «Banilər»in nəsli üçün xarakterik olan ölkənin ictimai həyatında yüksək sinfin hökmranlığı bütün XIX yüzillik boyu davam etmişdi. Artıq 1816-cı ildə Tomas Cefferson «bizim ölkənin qanunlarına meydan oxuyan korporasiyaların plutokratiyasından» narazılığını ifadə edirdi1. «Cekson demokratiyası» dövrü və ya ümumi fıkrə görə «sadə insanın dövrü» adlandırılan 1830-cu illər ərzində maliyyə başçıları millətin işlərinə hökmranlıq edirdilər. Prezident Endryu Ceksonun əsas təyinatlarının, demək olar ki, hamısı varlılardan ibarət idi. Onun ticarət, maliyyə və hökumət torpaqlarından istifadə siyasəti bu sinfin maraqlarını ifadə edirdi2.
    1845-ci ildə Nyu-York, Baltimor, Yeni Orlean, Sentluis və digər böyük şəhərlərdə ən varlı insanların 1%-i var-dövlətin böyük hissəsinə snhiblik edir, bütün əhalinin ücdə bir lüssəsi isə koskin ehtiyac şərtləri altında yaşayırdı. Əhalinin yoxsulluğu və sıxlığı vəba və tif epidemiyalarının yayılmasına səbəb olur, bu zaman varlılar şəhəri tərk edir, kasıblar isə orada qalıb ölürdülər. Yoxsullaşmış adamların çoxu alkoqola və narkotiklərə, əsasən tiryəkə qurşanmışdı. Deyilənə görə, hətta bəzi rayonlarda narkomanların sayı alkoqola qurşanmış adamların sayından çox idi. Yeniyetmə qızlar səhər saat altıdan gecə yarıya qədər cüzi əmək haqqı üçün işləyirdilər. Doqquz-on yaşlı uşaqlar 14 saata qədər davam edən iş növbələrində işləyir, elə maşınların yanında yuxulayırdılar. Onlar normal qidalanmamaqdan və xəstəliklərdən əziyyət çəkirdilər3. 1827-ci ildə keçirilən «İstehsalın mexanikləşdirilməsi və fəhlə sinfi» konfransında bir fəhlə şikayət edirdi: «Bizi hər tərəfdən istismar edirlər. Biz ağır zəhmətlə başqalarının rahat həyatı üçün zəruri olan hər şeyi istehsal edir, özümüz isə buna görə cüzi əmək haqqı alırıq»4. Sənayedəki əmək münaqişələri dövründə «ölkənin birinci xalqı» (Amerika hinduları) öz torpaqlarının ekspropriasiyasına və öz adamlarının məhv edilməsinə qarşı cəsarətlə mübarizə aparırdı. XVÜ əsrin əvvəlində ilk Avropa mühacirlərinin peyda olması ilə başlayan bu proses 1890-cı ildə Vunded-Ni qəsəbəsində siu tayfasından olan kişi, qadın və uşaqların federal qoşunlar tərəfindən qotlo yetirilməsi ilə davam etmişdi.
   
    Korporasiyaların gəlirləri
    Ölkədə sinfi münaqişələrin olmaması ilə bağlı rəsmi mövqeyə baxmayaraq, XIX əsrdə Amerikadakı sinfi mübarizə «bütün sənaye dünyasında olduğu kimi, kəskin xarakter almışdı»5. Əsrin birinci onilliyində baş vermiş təsadüfı qiyanılardan və tətillərdən sonra 1870-ci ildə dəmiryol işçilərinin tətilləri, onun ardmca fermerlərin üsyanları və 1880-1890-cı illərdə sənayedə böyük tətillər baş verdi. Bu mübarizə yüksək təşkilatçılığı və bəzən də inqilabi ruhu ilə xarakterizə olunur, 100 min insanı əhatə edirdi.
    Əməklə kapilal arasında baş verən mübarizədə vətəndaş hakimiyyətləri münaqişəyə müdaxilə edir, mülkiyyətçilər sinfinin tərəfində durur, iğtişaşların yatırılması və tətillərin dağıdılması üçün polisdən, ştatın hərbibşdirilmiş birləşmələrindən və federal qoşunlardan istifadə edirdi. 1805-ci ildə Filadelfıyada ayaqqabı müəssisələrinin səkkiz fəhləsi «əmək haqqının yüksəldilməsinə nail olmaq məqsədilə əlbir olduqlarına görə» məhkəməyə verildiyi zaman, işəgötürənlər məhkəmədən həmkarlar ittifaqlarını Konstitusiyaya və mülkiyyətə qarşı sui-qəsdçilər kimi bkəbmək üçün istifadə edirdfər6.
    XIX əsr və XX yüzilliyin əksər hissəsi ərzində polis, ştatların hərbibşdirilmiş birləşmələri, özəl müəssisələrin silalılı mühafizə xidmətləri və federal qoşunlar dəfələrlə fəhləbrə, tətilçfərə və digər etirazçılara hücum etmiş, yüzlərlə insanı öldürmüş, minlərlə insanı döymüş, yaralamış, həbsxanalara atmışdılar. 1886-cı ildə Çikaqoda Heymarketskver meydanında baş vermiş iğtişaşda polis onun sıralarına atılmış bombaya cavab olaraq (7 polis əməkdaşı ölmüşdü) ən azı 20 nümayişçini öldürmüş, 200 nümayişçini yaralamışdı. Heç biri hadisə yerində olmayan 4 anarxist lideri təlırikçilikdə ittiham edərək asınışdılar. Elə həmin il şəkər zavodlarının afroamerikalı 30 fəhləsi Luiziana ştatında Tibodə adlanan yerdə ştatın varlı şəhərlilərdən ibarət hərbibşdirilmiş dəstəsi tərəfindən öldürülmüşdü. Üsyançıların iki liderini həbsxanadan çıxarıb daş-qalaq etmişdilər. 1892-ci ildə poladtökmə şirkətinin muzdla tutduğu silalılı mühafizəçilər Pensilvaniya ştatının Homstel şəhərində 9 tətilçini öldürmüşdü. Tətil son nəticədə sonradan Milli Qvardiya adlandırılan silahh birləşmələr tərəfindən yatırılmışdı. 1894-cü ildə ABŞ ordusunun hissələri «Pullman» şirkətinə qarşı tətil etmiş 34 dəmiryol fəhləsini öldürmüşdülər. Sonrakı bir neçə il ərzində tətil edən onlarca şaxtaçı-kömürçü qətlə yetirilmişdi.
    1914-cü ildə Lüdlou adlanan yerdə əks-sədası çox yayılmış bir qırğında Kələradə ştatının Milli Qvardiyası Rokfellerlər aibsinə məxsus şirkətə qarşı üsyan edən şaxtaçıların çadır şəhərciyini güllə-baran etmişdi. Bu zaman qırx adam, o cümlədən 2 qadın və 11 uşaq öldürülmüşdü. 1919-cu ildə Arkanzas ştatında tətil edən yüzdən artıq pambıqçı ABŞ-ın federal qoşun hissələri və varlı şəhərlilərin silalılı dəstələri tərəfindən gütlələnmişdi. 1915-cı ildə Vaşinqlon ştatının Everett şəhərində şerifin köməkçisi söz azadlığına qoyulan məhdudiyyətlərə etiraz edən «Dünyanın sənaye fəhlələri» birliyinin 27 üzvünü yaralamış, 11 nəfəri qətlə yetirmişdi. 1932-ci ildə Henri Fordun şəxsi polisi işsiz zavod fəhlələrinə atəş açmış, dördünü gülbbmiş, iyirmi dördünü yaralamışdı. 1937-ci ildə isə Çikaqo polisi tətil edən poladəridənlərin dinc nümayişini atəşə tutmuş, on nəfəri öldürmüş, qırxdan çox adamı yaralamışdı7.
    Bu natamam siyahıdan göründüyü kimi, digər kapitalist ölkələrində tüğyan edən vətəndaş iğtişaşlarından Birləşmiş Ştatların yayınması kimi bəyanatlara manmağa əsas yoxdur. Yerli şeriflərdən və hakimlərdən başlamış ölkə prezidentinə və Ali Məhkəməyə qədər bütün «qanunqayda» qüvvələri «əmək ittifaqlarının» (həmkarların) yatırılması üçün istifadə olunurdu. Sənaye baronları nizami ordunun osgərlərini müntəzəm şəkildə özlərinə köməyə çağırırdılar. Eb bu məqsədb də əsas şəhərlərdə silah anbarları yaradılmışdı8. Belə ki, sənaye zonalarında yerləşdirilən nizami ordunun qarnizonları kifayət etmədiyindən, hökumətin rəsmi şəxsbri «radikal hərəkatlarla mübarizədə effektiv üsulun–Milli Qvardiyanın yaradılması üzrə»9 tədbirlər həyata keçirirdilər.
   
    Qanun biznesin xidmətində
    Quldarlığın ləğv edilməsi tərəfdarlarına qarşı yönəlmiş zorakılıqla mübarizə üçün heç bir şey etməyən və vətəndaş müharibəsinə qədər davam etmiş qeyrileqal qul ticarətini dayandırmaq iqtidarında olmayan federal hökumət qaçan qulların tutulub sahiblərinə qaytarılması üçün yerlərə məhkəmə pristavlarının hissələrini göndərildi. Orzaqların zəhərlənməsinə qarşı və çirklənmiş su mənbələrinin l.Miıizlənməsi üçün heç bir konstitusion vasitə tapa büməyən hök ımıot tətillərin yatırılması, yüzlərlə fəhlənin öldürülməsi, minlərlə Amerika hindularının məhv edilməsi üçün federal qoşundan istifadə edildi. Yoxsullara kömək üçün bir dollar da tapa bilməyən hökumət (kasıblara yardım işi bütünlüklə şəxsi xeyriyyəçiliyin üzərinə qoyulmuşdu) bir neçə dəmiryol maqnatına 21 milyon akr torpaq və 51 milyon dollar dövlət borcu vermişdi. XIX əsrdə ticarətə mane olan inhisarçılığı və gizli əlbirliyi qadağan edən qanunverici aktlardan çox nadir hallarda, həm də yalnız həmkarlar ittifaqlarına qarşı istifadə olunurdu.
    Biznesmenlərin əksəriyyəti azad bazarın bütün cəmiyyətin maraqlarına xidmət etdiyini iddia etsələr də, azad bazar rejiminə ciddi riayət etmirdilər. Bunun əvəzinə onlar tariflər, dövlət subsidiyaları, dövlət torpaqlarının xüsusi mülkiyyətə keçməsi, dövlət istiqrazları, müqavilələr və korporativ nizamnamələr kimi proteksionizm və himayə tədbirlərinə məmnuniyyətlə əl atırdılar.
    Konstitusiyada korporasiyalar barədə heç nə yazılmırdı. Yeni dövlətin mövcud olduğu ilk onilliklərdə korporasiya statusu çox nadir hallarda və xüsusi məqsədlərlə müəyyən dövr–adətən, 20 və ya 30 il üçün verilirdi. Korporasiyalar digər korporasiyalar-dakı səhm kapitalına sahiblik edə, biznes üçün zəruri olan miqdardan çox torpağa malik ola bilmirdilər. Korporasiyaların prətəkolları ictimaiyyətə açıqlanır, ştatların qanunverici orqanları isə korporasiyalar tərəfindən təyin olunan tarifləri və qiymətləri məhdudlaşdıra bilirdilər. Sahibkarlar sinfinin gücü artdıqca, demokratik nəzarətin bu cür üsulları ləğv edilirdi10.
    XIX əsrin birinci yarısında «kompensasiya əvəzində şəxsi mülkiyyəti müsadirə etmək haqqında dövlətin suveren hüququ» qanunundan istifadə olunur, hökumət fermerlərin torpaqlarını alır, kanallar və dəmir yollan tikib istismar edən şirkətlərə verirdi. Bu halda ədalətli qiymət ideyası caveat emptor («Alıcı ehtiyatlı olmalıdır» (Alıcı ehtiyatlı olmalıdır- ticarətin prinsipi. Bu ondan ibarətdir ki, alıcı alman məhsulun keyfiyyətinin yoxlanmasına ğörə məsuliyyət daşıyır)) doktrinası ilə əvəzlənirdi. Fəhlələr təhlükəli iş şəraitində öldükdə və ya xəsarət aldıqda, işəgötürənlər buna görə heç bir məsuliyyət daşımırdılar». XIX əsrin sonunda ictimai mülkün daha çox hissəsi şəxsi mülkiyyətə çevrilmişdi. Hökumət tərəfindən istehlakçılardan, kasıb muzdlu fəhlələrdən və fermerlərdən yığılan, böyük büdcə profisiti yaradan milyon dollarlar iri investorlar arasında bölüşdürülürdü12. Analoji surətdə milyardlarla akr dövlət torpağı, ABŞ-ın indiki kontinental sahəsinin demək olar ki, yarısını təşkil edən torpaqlar şəxsi adamlara verilmişdi.
    «Bu səxavətli hökumət öz dostlarına və ya birinci gələn şüurlu insanlara bütün kömür, neft, mis, qızıl və dəmir xəzinələrini, dövlətin torpaq sahələrini, liman və stansiyaların tikinti meydançalarını, dəmir yoluna aid torpaqları verdi–bu, günümüzə qədər tarixin möcüzələrindən biri hesab olunan bəxşiş idi. 1864-cü ilin tariflər haqqında qanunu ağır və emaledici sənayenin yeni sahələrinə kömək və subsidiyalar üçün sığmacaq oldu. Qanunverici orqanlar vasitəsilə dərhal ımıniqrasiya barədə qanun qəbul edildi. Bu qanun müqavilə ilə tutulmuş işçi qüvvəsinin ölkəyə sərbəst şəkildə keçirilməsinə imkan verirdi. Milli bank sistemi də təkmilləşdirildi13».
    Biznesi müdafiə edən hökumət sadə xalqın ehtiyaclarına münasibətdə passivlik göstərir, yoxsulluğa, işsizliyə, istehsalın təhlükəli şəraitinə, uşaq əməyinə və təbii sərvətlərin qarət olunmasına kifayət qədər diqqət göstərmirdi. Bununla belə, demokratiya uğrunda mübarizə bütün XIX əsr boyu davam edirdi. Qadınların seçki hüququ uğrunda hərəkat güclənirdi. Peşəkar ittifaqlar isə sənaye monstrlarına qarşı qətiyyətli döyüşə hazırlaşmaq üçün öz seyrəklə-şən sıralarını yenidən qruplaşdırırdı.
    Vətəndaş müharibəsi dövründə əldə edilmiş mühüm qələbə cənub ştatlarının quldarlarının məğlubiyyəti və qanunvericiliklə icazə verilmiş quldarlığın ləğvi idi. Keçmiş Konfederasiya ştatlarında bərpa dövrü elə azsaylı dövrlərdən biri idi ki, bu dövrdə federal hakimiyyət ordunun köməyi və könüllü dəstələrdə birləşmiş keçmiş qulların, ağdərili yoxsulların iştirakı ilə hamı üçün hüquq bərabərliyinin elan olunması, gəlirlərindən asılı olmayaraq bütün kişilərə vətəndaşlıq və siyasi hüquqların verilməsi, xalq assambleyalarının çağırılması, daha ədalətli vergilərin tətbiqi, kasıblar üçün məktəblərin yaradılması və çox məhdud torpaq islahatının keçirilməsi üçün istifadə olunmuşdu. Lakin şimal kapitalistləri bərpa dövrünə son qoyduqdan, fəhlə və fermerlərə qarşj mübarizə aparmaq üçün cənub oliqarxları ilə birləşəndən sonra bərpa dövrünün demokratik nailiyyətlərinin böyük hissəsi geriyə atıldı və ölkə bu nailiyyətlərə müəyyən dərəcədə yalnız növbəti yüzillikdə qayıda bildi14.
   
    O qədər də proqressiv olmayan era
    XX yüzillikdə varlıların maraqları əvvəlki kimi yenə də federal hakimiyyətə yönəlmişdi. Onlar özləri üçün edə bilmədiklərini -demokratik qüvvələrin boğulmasını və kapital yığımı prosesinin müdafıəsinı bu hakimiyyətdən əldə etmək ümidində idilər. «Proqressiv dövr» (Proqressivizm Proqressiv partiyanın siyasi Iqtlsadl platformasi!) adlanan 1900-1916-cı illərdə öz sənaye sahələrində daha aktiv və güclü olan şirkətlərin təşəbbüsü ilə qiymətlərin və bazarların tənzimlənməsi tətbiq olunurdu. Bu siyasət ət sənayesini, qida məhsulları və tibb ləvazimatı istehsahm, bank işini, meşə və dağmədən sahələrini əhatə edirdi. Bu fəaliyyətin məqsədi iri istehsalçılar üçün mənfəət normasının artırılması, onların bazar üzərində nəzarətinin güclənməsi və kiçik rəqiblərin ləğv edilməsi idi15.
    Tərəqqi dövründə ölkə prezidenti vəzifəsində olanlar böyük biznesin etibarlı tərəfdaşları idi. Məsələn, Ruzvelti «trestlərin dağıdıcısı» adlandırırdılar. Buna səbəb onun «iri kapitalistlərə -zülmkarlara» qarşı vaxtaşırı şifahi məzəmmətləri, danlaqları idi. Lakin Ruzveltin böyük qanunvericilik təşəbbüsləri korporasiyaların maraqlarına tamamilə cavab verirdi. O, həmkarlar ittifaqlarına və islahatçılara düşmən münasibəti bəsləyir, islahatçıları rişxəndlə «zibil eşələyənlər» adlandırır, biznes maqnatlarını isə öz administrasiya-sına dəvət edirdi. Həmin dövrdə Ağ Evin digər iki sahibi–nə Uilyam Hauart Taft, nə də Vudro Vilson öz siyasi proqramları ilə böyük biznesin məqsədləri arasında xüsusi münaqişəli ziddiyyətlər görmürdülər16. Demokrat Vilson iri korporasiyalara qarşı kəskin çıxış edirdi, lakin onun seçki kampaniyası fonduna bir neçə varlı ianəçidən vəsait daxil olurdu. Vilson istənilən respublikaçı kimi Morqan və Rokfellerlərin tərəfdaşları və həmfikirləri ilə sıx əməkdaşlıq edirdi. «Proqressiv dövr», tez-tez deyildiyi kimi, xırda biznesin iri korporasiyalar üzərində təntənəsi yox, iqtisadiyyatın modernləşdirilməsində iri biznesin qələbəsi idi. Bunu isə yalnız federal hökumət təmin edə bilərdi»17.
    Bu dövrün «Proqressiv dövr» adlandırılmasının səbəbləri aşağı-dakılar idi: inhisarlara nəzarət üzrə geniş reklam olunmuş, lakin əsasən qeyri-effektiv qanunvericiliyin qəbulu, proqressiv gəlir vergisinin tətbiqi barədə 16-cı düzəlişin qəbulu, ABŞ Konqresinin Senatına üzvlərin birbaşa seçkiləri barədə 17-ci düzəlişin qəbulu, həmçinin seçki qanunvericiliyində çox şübhəli islahatların həyata keçirilməsi, o cümlədən qeyri-partiya seçkilərini, seçicinin çox-variantlı seçimini nəzərdə tutan seçki bülleteninin tətbiqi. Artıq 1915-ci ildə bir çox ştatlar iş gününün məhdudlaşdırılması, istehsalatda bədbəxt hadisələrə yaxınlaşdırdı. İqtisadiyyatın bir çox sahələri biznes kapitanlarının təkliflərinə uyğun olaraq, hərbi ehtiyaclarla bağlı istehsala keçirildi. Artıq biznes kapitanlarının bir çoxu müdafıənin təşkili məqsədilə səfərbərliyə cavabdeh olan hökumət agentliklərinə rəhbərlik edirdilər19. 1916-cı ildə milyonlarla insan aldığı əmək haqqı ilə öz ailəsini normal şəkildə saxlaya bilmirdi. Hər il 35000 insan istehsalatda əmək mühafizəsinin zəif olması səbəbindən ölür, 700000 insan isə elə həmin səbəbdən zədələrdən, xəstəliklərdən, korluqdan və peşə fəaliyyəti ilə əlaqədar olan əlilliyin başqa növlərindən əzab çəkirdi20.
    Müharibə ölkədəki sinfı münaqişələri boğaraq, insanların fıkrini yayındırdı və Almaniyadan «vəhşi Hanslar» tərəfdən gələn təhlü-kəyə yönəltdi. Amerikalıları müharibədəki səylər naminə qurbanlar verməyə çağırırdılar. Tətillər isə hərbi sənayeyə təxribatçı müdaxilələr kimi nəzərdən keçirilirdi. Federal qoşunlar «Dünyanın sənaye fəhlələri» təşkilatının mənzil-qərargahlarında axtarışlar aparır, radikallara meyl etməkdə şübhəli olan fəhlələri həbsxanalara atırdılar. 1918-ci ildə müharibənin başa çatmasına az müddət qalmış Konqres təlırikçilik barədə qanun qəbul etdi. Bu qanuna görə, ABŞ hökumətinə, bayrağına və ya Konstitusiyasına sayğısızlıq göstərənlər və ya onlar barəsində «qeyriloyal» fıkir söyləyənlər məhkəmə qərarı ilə 25 ilə qədər həbs cəzasına məhkum edilirdi. Həmkarlar təşkilatları aktivlərinə, sosialistlərə və anarxistlərə daha qəddar cəzalar verilirdi. İlin sonunda ABŞ-ın baş prokuroru Tomas Qreqəri Konqres üzvləri qarşısında bildirmişdi: «Bütün tariximiz boyu heç bir vaxt ölkəmizdə belə nümunəvi intizam olmamışdır21».
    Müharibədən sonrakı illərdə (1919-1921) federal hökumət «qırmızı təhlükə» adlanan siyasi kampaniya altında radikal xarakterli nəşrləri qadağan edir, tətillərin qadağan edilməsi barədə məhkəmə qərarları çıxarır, tətilçilərə divan tutur, kütləvi həbslər, sürgünlər keçirir, Konqresdə siyasi dissidentlər üzərində siyasi məhkəmə pro-sesləri və təhqiqatlar aparırdı. İctimai rəyə belə fikirlər aşılanırdı kı, bolşeviklər (rus kommunistləri) artıq ABŞ-a hücum etməyə hazırdırlar, kommunistlər öz ölkələrində oxnmagı və ya yazmağı bacaran, yaxud, sadəcə olaraq, ağ yaxalıq taxan adamları öldürürlər22.
    Bütün dünyanın burjua liderləri Rusiyada baş vermiş 1917-ci ilinqilabını çin olmuş qorxulu yuxu kimi qarşıladılar. Fəhlə və kəndlilər çarın monarxiya rejimini devirməklə bərabər, həm də zavodlara, faydalı qazintilara, çar imperiyasının böyük torpaq sahələrinə sahiblik edən kapitalistlər sinfıni yıxdılar. ABŞ-ın dövlət katibi Robert Lansırıq bu barədə deyirdi ki, inqilab, ABŞ da daxil olmaqla, digər ölkələrin sadə xalqlarına pis nümunə oldu23. 1917-ci ildə ABŞ İngiltərə, Fransa və 11 kapitalist ölkəsi ilə birlikdə Sovet Rusiyasına hücum etdi, lakin onlarıninqilabi hökuməti devirmək üçün üç illik qanlı cəhdi uğursuz alındı. Tarixin bu səhifəsindən amerikalıların əksəriyyətinin xəbəri yoxdur.
    1920-ci illərin «caz əsri» çiçəklənmə dövrü hesab olunur. Birja möhtəkirçiliyi və sürətlə varlanmağa imkan verən digər maxinasiyalar çoxalırdı. Lakin əhalinin əsas kütləsi böyük ehtiyac içində yaşayır, ən zəruri tələbatlarını belə, ödəyə bilmirdi. 1928-ci ildə konqresmen Forello Laquardia Nyu-Yorkun kasıb rayonlarını gəzərək gördükləri barədə delə deyirdi: «Etiraf edim ki, gördüklərimə hazır deyildim. Belə yoxsulluğun reallıqda ola bilməsi, demək olar ki, ağlasığmazdır24». Buna əlavə olaraq, 1929-cu ildə Fond birjasının iflası istehsal qüvvələrinin darmadağın olacağı barədə siqnal verdi və böyük depressiyanın başlanğıcmın əsasını qoydu.
   
    «Yeni kurs» -
    çətin vaxtlar və sərt islahatlar
    1930-cu illərin böyük depressiyası adığın, ehtiyacın və işsizliyin artmasına səbəb oldu. Depressiyanın ilk 4 ilində 15 milyon zəhmətkeş öz iş yerlərini itirmiş, müyonlarla insan pensiya .nnanotlərindən məhrum olmuşdu. Həmin dövrdə işsizlik üzrə milli sığorta sistemi mövcud deyildi, pensiya təminatı proqramlarının sayı az idi. Yalnız xeyriyyə fəaliyyəti və şorba növbələri mövcud idi. Bəxti qara fəhlələrə kompensasiyaların ödənilməsini nəzərdə tutan qanunlar qəbul etmişdi. Bir neçə ştat əmək haqqmın minimal səviyyəsi barədə qanunlar qəbul etmiş, 31 ştatda isə uşaq əməyi ilə bağlı qanunvericiliyin tətbiqinə başlanmışdı. Bu qanun uşaqların işə götürülmə yaşını və iş müddətini məhdudlaşdırırdı. Sənayenin bir sıra sahələrində fəhlələr səkkiz saatlıq iş gününə və əlavə işlər üçün bir yarımlıq ödənişə nail olmuşlar.
    Bu normativ aktların qəbulu və tətbiqi zəhmətkeşlərin, demək olar ki, bir əsr boyunca davam edən tələblərinə cavab idi. Onlar kəskin və qanlı mübarizə nəticəsində mülkiyyətçilər sinfinin əlindən zorla almmışdı. Lakin əmək şəraiti yenə də qənaətbəxş deyildi. Qeyd etmək lazımdır ki, islahatlara hazırlığın gedişində qəbul edilmiş qanunverici aktların böyük hissəsi reallaşdırılmamışdı. «1914-cü ildə zəhmətkeşlərin real əmək haqları, yəni mal və xidmətlərin müəyyən həcmini almaq qabiliyyəti 1890-cı illərlə müqayisədə daha aşağı idi»18. Milyonlarla zəhmətkeş üçün iş həftəsi 6, hətta 7 gün olmaqla, iş günü 12 saatdan 14 saata qədər davam edirdi. Rəsmi hökumət slatistikasına görə, iki milyon uşaq öz ailəsinin gəlirini tamamlamaq üçün işləmək məcburiyyətində idi.
   
    Müharibə və «qırmızı təhlükə»
    İkinci Dünya müharibəsi biznesi hakimiyyət sistemi ilə dahada gətirərək işlərini saxlaya bilənlərin isə iş şəraiti getdikcə pisləşirdi.
    «İstehsalın potoqon sistemi, iş həftəsinin azalması, əmək haqqının azalması, yüksək maaş alan işçilərin işdən çıxarılması və onların az əmək haqqı ilə razılaşan işçilərlə əvəzlənməsi geniş tətbiq olunurdu. Vaxtı keçmiş və təhlükəli maşın avadanlığından istifadə olunur, əməyin mühafizə olunına səviyyəsi aşağı düşürdü. Müəssisələrdə işçilərin davranışına sərt nəzarət hökm sürürdü. İş və istehsal təlimatı barədə söhbətlərdən başqa, heç bir danışığa imkan verilmirdi. Əmək haqqından tutulmalar barədə bir şey soruşmaq qadağan olunurdu. İşçilərin detektivlər–müəssisənin mühafizəçiləri və ştreykbrexerləri tərəfındən döyülməsi halları baş verirdi. Bundan başqa, istehsalatda oğurlanan məhsulların axtarışı bəhanəsilə şirkətin adamları tərəfindən evlərdə axtarışların aparılması icazəsinə vadar etmək təcrübəsi də həyata keçirilirdi»25.
    1932-ci ildə senator Hyuqo Blek deyirdi: «Əməyə kifayət qədər ödəmir, kapitala isə daha artıq verirlər. Bu, indiki depressiyanın əsas səbəblərindən biridir. Siz sənaye fəhlələrini aclıq çəkməyə və eyni zamanda öz əməyinin nəticələrindən alıcılar kimi asılı olmağa məcbur edə bilməzsiniz»26. Hətta bankir Frenk Vanderlip etiraf etmişdi: «Kapital daha çox götürür, fəhlələr isə istehsal olunan məhsulun onlara aid olan payını almaq üçün kifayət qədər ödəniş əldə etmirlər»27. Lakin plutokratiya nümayəndələrinin əksəriyyəti depressiyanın məsuliyyətini onun qurbanlarının üzərinə qoyurdu. Məsələn, milyonçu Henri Ford bildirirdi ki, böhranın yaranına səbəbi ondan ibarətdir ki, «orta səviyyəli fəhlə özünün gündəlik tapşırıqlarını faktiki olaraq yerinə yetirmir. İşlə məşğul olmaq istəyən insanlar üçün bir çox müxtəlif işlər var». Bir neçə həftə sonra Ford 75 min fəhləni işdən çıxarmışdı28.
    Millətin üçdə bir hissəsinin doyunca yemədiyi, pis geyindyi, bərbad şəraitdə yaşadığı, digər üçdə bir hissəsinin isə çətinliklə dolandığı bir dövrdə ölkəni tətil axmı bürüdü. Bu tətillərdə yüz minlərlə fəhlə iştirak edirdi. 1936-1940-cı illər arasında istehsalatın həmkarlar ittifaqlarının yenicə çağırılmış Konqresi milyonlarla fəhləni əhatə etmiş, əmək haqqının artırılmasında, iş şorailinin yaxşılaşdırılmasında böyük nailiyyətlər əldə etmişdi. Bu qələbələri yalnız uzun sürən mübarizədən sonra əldə etmək mümkün olmuşdu. Bu mübarizənin gedişində minlərlə fəhlə etiraz etdiyi üçün işdən çıxarılmış, qara siyahılara salmmış, döyülmüş və ya həbs edilmişdi. Yüzlərlə fəhlə polislər, əsgərlər və şirkətin mühafizəçiləri tərəfindən yaralanmış və ya öldürülmüşdü29. Əldə edilmiş uğurlar həqiqi və şübhəsiz idi. Lakin onlar fəhlələrə baha başa gəlmişdi.
    Prezident Franklin Ruzveltin hakimiyyətdə olduğu iki müddətdən birincisini «Yeni kurs» adlandırırdılar. Bir çoxları hesab edirdi ki, bu era «sadə insanın» maraqları çərçivəsində böyük islahatlara gətirib çıxaracaq. Əslində, «Yeni kurs»un əsas istiqaməti sosial islahatlar yox, biznesin bərpası idi. İlk növbədə Milli Bərpa Administrasiyası yaradılmışdı. Bu administrasiya iqtisadiyyatda «ədalətli rəqabət kodekslərinə» riayət etmə orqanları formalaşdırmış və sənayenin hər bir sahəsindəki aparıcı korporasiyaların nümayəndələri bura daxil olmuşdu. Bu orqanların vəzifəsi istehsalın həcminin məhdudlaşdırılmasından və qiymətlərin minimal səviyyəsinin müəyyənləşdirilməsindən ibarət idi ki, bu da kiçik rəqiblərlə müqayisədə iri korporasiyalar üçün daha sərfəli idi30. Təkcə Rekonstruksiyanı Maliyyələşdirmə Korporasiyası istehsalı stimullaşdırmağa çalışaraq, böyük biznesə 15 milyard dollar məbləğində borc vermişdi.
    Mənzil məsələləri üzrə federal proqram şəxsi mənzil tikintisini stimullaşdıraraq tikinti şirkətlərinə subsidiyalar verir və ipoteka banklarını borcların sığortalanma proqramı ilə müdafiə edirdi. Bütün bunlar mənzil şəraitləri pis olan milyonlarla insana böyük layda vermədi. Hökumət tərəfındən qiymətlərin müdafiəsi və isteh-salın həcminin azalması hesabına «Yeni kurs»un kənd təsərrüfatında lıoyata keçirdiyi tədbirlər də yalnız iri aqroistehsalçılar üçün əlverişli idi. Bir çox icarədar fermerlər və yardarlar icarə haqqı ilə bağlı yeni federal proqramların tətbiqi nəticəsində becərilən torpaqlardan mohrum olmuşdu. Bu isə kənd təsərrüfatı torpaqlarının istehsal istifadəsindən çıxarılmasına səbəb oldu31.
    Əhalinin kütləvi narazılıqları ilə qarşılaşan hökumət kəskin ehtiyacı bir qədər yumşaldan yardım proqramı hazırladı. Lakin «Yeni kurs» şəxsi müəssisələri rəqabətlə hədələyən və aşağı əmək haqqı ilə işləyən müəssisələrin mövqeyini zəiflətməyə yönələn tədbirlərə keçən zaman biznes hökuməti müdafıə etmədi və açıq düşmən mövqeyi tutdu. Bu isə Ruzvelti qəzəbləndirdi. O, hesab edirdi ki, həyata keçirdiyi tədbirlər kapitalist sisteminin xilası naminədir. Bununla bərabər, biznes tərəfdən Ruzveltə müxalifətin yaranması ictimai şüurda onun islahatçı imicini möhkəmləndirdi.
    «Yeni kurs» barədə cəmiyyətdə olan təsəvvürlər və onun həqiqi nəticələri arasındakı uyğunsuzluq prezident Ruzvelt dövrünün sona qədər qiymətləndirilməmiş aspektləri olaraq qalır. Məsələn, təbii resursların müdafiəsi üzrə Vətəndaş Korpusu 15 milyon işsizdən yalnız 3 milyonuna maaşı çox aşağı olan işlər təklif edirdi. Bu əmək haqqı yalnız yeməyə çatırdı. İctimai İşlər İdarəsi kulınmasiya nöqtəsində təqribən 9 milyon insanı işlə təmin etdi. Hərçənd bir çox hallarda bu işlər qeyri-sabit xarakter daşıyır, uzun sürmür və qeyri-adekvat əmək haqqı ilə xarakterizə olunurdu. Saatda 40 sent qazanan 12 milyon fəhlədən yalnız yarım milyonu minimum əmək haqqı barədə qanunla müəyyənləşdirilmiş minimal maaş alırdı. 1935-ci ilin sosial sığorta barədə qanunu əhalinin yalnız yarısına tətbiq olunurdu. Qanun tibbi sığortası və təqaüddən əvvəl xəstəliklə bağlı kompensasiyası olmayan cüzi əmək haqqını təmin edirdi. Analoji olaraq, işsizlik sığortası yalnız müəyyən ixtisaslar üzrə uzunmüddətli iş stajma malik olan adamlara aid edilirdi. Bunların reallaşdırılma şərtləri bütünlüklə istənilən məhdudiyyətləri müəyyənləşdirmək hüququna malik olan ştat administrasiyasının sərəncamında qalmaqda davam edirdi32.
    Hökumət proqramları kasıbların tələbatlarına cavab verməsə də, çox geniş yayılmış və cəmiyyətdəki narazılıqların yumşaldılmasına gətirib çıxarmışdı. Siyasi narazılıqlar zəifləyən kimi, federal kömək azaldılır və məzlum insanların böyük hissəsi işsizlərlə dolu olan əmək bazarından qovulurdu33.
    Ruzvelt administrasiyasının vergi siyasəti faktiki, olaraq, biznes üçün səxavətli üzvermələrlə birlikdə əvvəlki prezident Huverin proqramlarının davamı idi. Ölkənnı İkinci Dünya müharibəsmo qədəm qoyması ilə əlaqədar hərbi xərclərin kompensasiya zərurəti vergilərin artırılmasına səbəb olmuş və bu zaman yükün əsas ağırlığı orta və aşağı gəlirli siniflərin üzərinə düşmüşdü. Həmin dövrə qədər bu siniflər gəlir vergisi ödəmirdi34.
    Lakin bütün bunlar bir faktm üstündən xətt çəkmir ki, Ruzvelt administrasiyası xalq təlatümlərinin güclənməsinə və geniş radikallaşma təhlükəsinə cavab olaraq bir sıra real demokratik tədbirlər də həyata keçirmişdi. Xüsusən, bu administrasiya sosial təminat üzrə artıq vaxtı çatmış qanunvericilik qəbul etmiş, təbiətin mühafizəsi, təbiətdən rasional istifadə ilə bağlı bir sıra iri layihələri həyata keçirmiş, yoxsullaşmış rayonlarda kənd ərazisinin elektrikləşdirilməsi və işsizliyin 25%-dən 19%-ə qədər azalddması proqramları kimi ictimai zəruri layihələri reallaşdırmışdı. «Yeni kurs» siyasəti ictimai işlər sahəsində işsiz fəhlələr üçün milyonlarla yeni iş yerlərinin açılmasına, bütün ölkədə yeni yolların tikilməsinə və ya mövcud yolların yaxşılaşdırılmasına, minlərlə yeni məktəblərin, avtomobil dayanacaqlarının, istirahət və əyləncə yerlərinin, idman meydançalarının və aeroportların tikilməsinə imkan yaratdı. Təbii resursların mühafizəsi üzrə Vətəndaş Korpusu ictimai tədbirlərin keçirilməsi üçün 52 min akr sahəni abadlaşdırdı, 13 mindən çox müvəqqəti yol çəkdi və 4 minə qədər tarixi abidəni bərpa etdi. Korpus işçiləri çayların və kanalların su hövzələrinə milyonlarla balıq yerləşdirir, yanğından mühafizə xidmətinin işinin yaxşılaşdırılmasında, gəmiricilər və kənd təsərrüfatı ziyanvericiləri ilə mübarizədə, su ehtiyatlarının mühafizəsi və rasional istifadəsində, torpaq eroziyasına qarşı mübarizədə iştirak edirdilər. «Yeni kurs»un tədbirləri hesabına yüzlərlə xəstəxana, poçt şöbəsi, körpü, damba (o vaxtlar dambalar faydalı tikililər sayılırdı) və məhkəmə binaları tikilmişdi. Minlərlə işsiz yazıçıya, aktyora, musiqiçiyə və rəssama cüzi yardım göstərilmiş, onlara mədəni istirahətdən məhrum olmuş insanların həyatını gözəlləşdirmək imkanı verilmişdi.
    «Yeni kurs»un tətbiqinə qədər hakimiyyət həmkarlar ittifaqlarını möhkəmolərin qadağanedici qərarları, iri cərimələr və sərt repressiyalarlıı bərbad günə qoyurdu. «Yeni kurs»da bir sıra qanunlar qəbul olunmuş, bu qanunlar zəhmətkeşlərin həmrəyliyi və kollektiv şəkildə danışıqlar aparmaq hüquqlarını möhkəmləndirmişdi. Norrislaquardi qanunu məhkəmə qadağalarının istifadəsinə ciddi məhdudiyyət qoymuş və işçinin həmkarlar ittifaqına daxil olmaması ilə bağlı məcburi öhdəlik nəzərdə tutan əmək müqavilələrini qanundankənar elan etmişdi («Sarı it müqaviləsi»). Digər qanunverici aktlar şirkətin rəhbərliyi tərəfindən nəzarət olunan korporativ həmkarlar təşkilatlarının mövcudluğunu qadağan edirdi. «Yeni kurs»un əmək barədə ən mühüm qanunu, şübhəsiz ki, Əmək münasibətləri haqqında» Milli Qanun (1935) idi. Bu qanunla əmək münasibətləri üzrə Milli İdarə yaradılmış və ona geniş səlahiyyətlər verilmişdi. Həmin səlahiyyətlər həmkarlar ittifaqlarının qeydiyyatına nəzarəti və zəhmətkeşlərin həmkarlar ittifaqlarında birləşmək hüququnu pozan işəgötürənlərin cəzalandırılmasını nəzərdə tuturdu. Artıq fəhlələr onların həmkarlar ittifaqlarında birləşmək hüququna zəmanət verən federal qanuna malik idilər. Bu qanunvericilik həmkarlar ittifaqları hərəkatının güclənməsinə, onun mübariz ruhunun artmasına hakimiyyətin reaksiyası və eyni zamanda, həmkarlar ittifaqları üçün stimul idi35. Lakin «Yeni kurs» dövrünü xalqın yüksək nailiyyətlər dövrü hesab etmək çətin ki, mümkündür. Xalq Ruzveltdən daha uzağa getməyə hazır idi ki, bank sisteminin milliləşdirüməsinə, yeni iş yerlərinin və tibbi xidmət sisteminin yara-dılmasına istiqamətlənmiş daha geniş proqramlar qəbul etsin. Seqreqasiyanın ləğvi, qaradərili amerikalılar üçün seçki hüququ, işə qəbul zamanı, evlərin satılmasında, mənzillərin icarəyə verilməsində irqi və dini diskriminasiyanın qadağan edilməsi–bu məsələlərdə «Yeni kurs» heç bir şey etmədi. Qaradərili amerikalılar ətraf mühitin mühafizəsi üzrə Vətəndaş Korpusunun həyata keçirdiyi işlərdən çıxarılırdı. Onlar əhalinin tərkibindəki saylarına nisbətdə daha az dövlət yardımı alır, onlara qanunla müəyyənləşdirilmiş minimal əmək haqqından daha az əmək haqqı verilirdi36.
    1941-ci ilin dekalərinda ABŞ İkinci Dünya müharibəsinə girtniş və müəssisələrdə sənaye avadanlığının yüklənmə əmsalı ikiqat artmışdı. 8,7 milyon işsizin hamısı ya silalılı qüvvələrdə xidmətə çağırılmış, ya da işçi qüvvəsi kimi geriyə–müəssisələrə qaytarılmışdı. Müəssisələr 10 milyon yeni işçi ilə, əsasən qadınlarla dolmuşdu. 1940-cı ildə ümumi milli məhsul 88 milyard dollar təşkil etmiş, bir neçə il ərzində 135 milyard dollara qədər artmışdı. Bunlardan ən çox xeyir götürənlər sənaye maqnatları və silah tədarükçüləri idi. ABŞ yalnız müharibəyə girməklə və gələcəkdə iqtisadiyyatın hərbi xarakteri sayəsində işsizliyin səviyyəsini əhəmiyyətli şəkildə azalda bilmişdi. Hakimiyyətdə olan siyasi və iqtisadi elitalar müharibə dövründə insan ölümlərinə gətirib çıxaran genişmiqyaslı hərbi xərclərə hazır idilər. Lakin sülh dövründə insanlara yardım etmək üçün bu xərcləri heç vaxt çəkməzdilər.
    Ümumilikdə, hakimiyyətin iqtisadi işlərə müdaxiləsi Vaşinqton bürokratlarının uydurması yox, istehsal və var-dövlətin artan təmərküzləşməsinin əksi idi. Yerli hakimiyyətlərin iştirakı ilə həll olunan kiçik əmək münaqişələri çoxaldıqca, genişmiqyaslı sinfi mübarizə də yüksəlirdi. Belə sinfı mübarizənin qarşısını almaq isə dövlət hakimiyyətinin işi idi. Federal hakimiyyətin inkişafı və güclənməsi prosesi Konstitusiya yaradıcıları tərəfindən mülkiyyətçilər sinfinin maraqlarının təmin olunması məqsədilə başlamış və XIX-XX əsrlərdə yüksələn sürətlə davam etmişdi. Hakimiyyət tənzimləmə alətlərini, subsidiyaları, xidmətləri və biznesin özü üçün təmin edə bilmədiyi müdafiəni təqdim edirdi. Korporativ iqtisadiyyat korporativ dövlətə ehtiyac duyurdu.
    Həmin dövrdə cəmiyyət dövlət işlərində seçici qismində iştirak etməklə bağlı formal hüquqlar qazansa da, dövlət özünün hakimləri, məhkəmələri, polisi, ordusu və bürokratik aparatı ilə əsasən varlılar sinfinin sərəncamında idi. Qanunlar yenidən yazılır və kapitala daha yaxşı xidmət etmək, zəhmətkeşlərin müqavimət göstərmək imkanlarını məhdudlaşdırmaq üçün uyğunlaşdırılırdı. Lakin zəhmətkeşlər özlərinin müəyyən imkanlarından istifadə edərək, tətillər və müqa-vimol horəkatının digər aktları vasitəsilə kapitalın yığım prosesinə ıəlılükəyaradırdılar. Cəmiyyətdəki təlatümlər mülkiyyətçilər sinfini və dövloti güzoşto getməyə vadar edirdi. Belə qələbələri nəticə etibarib kapitalizmə olan kütləvi hücnmlarla müqayiso etmək olmaz. Lakin buna baxmayaraq, onlar zəhmətkeşlərin çox mühüm demokratik nailiyyətlərini ifadə edirdi.
   
    Qeydlər
    1. Andrew Lipscomb (ed.), The Writings ofThomas Jefferson (New York: Putnam, 1897), vəl. 15,112.
    2. Edward Pessen, Riches, dass and Power before the Civil War (Lexington, Mass.: D. C. Heath, 1973), 278, 304 və Howard Zinn, A Peoples History ofthe United States (New York: Harper & Row, 1980), 125-29.
    3. Edward Pessen, The Many FacetedJacksoman Era (Westport, Conn.: Greenwood, 1977), 7-31; Otto L. Bettmann, The Good Old Days–They Were Terrible (New York: Random House, 1974), 152-53.
    4. Zinn, A Peoples History, 216; RichardBoyer and Herbert Morais, Labors Untold Story (New York: United Electrical, Radio and Machine Workers, 1971), 25 and passim; John Spargo, The Bitter Cry ofthe Children (Chicago: Quadrangle, 1968, originally 1906).
    5. Bax: David Montgomery, Boyer and Morais, Labors UntoldStory, 221. A comprehensive study is Philip Foner, History ofthe Labor Movement in the United States, vəls. 1-6 (New York: İnternational Publishers, 1947, 1955, 1964, 1965, 1980,1981).
    6. Boyer and Morais, Labors UntoldStory, bax:216. Sidney Fine, Laissez-Faire and the Gen-erai-Welfare State (Arın Arbor: University of Michigan Press, 1964). Burada XIX əsrin sonunda ABŞ-da kapitalist, antimarksist ortadoksluqdan və onun biznes, qanunvericilik, iqtisadiyyat, habelə universitetlərdəki tədris və din üzərində nəzarətindən bəhs edilir.
    7. Korporativ dövlətdəki bu və digər zorakılıq ntimunələrinə dair, bax:. Sidney Lens, Radicalism in America (New York: Thomas Y. Crowell, 1969); Daniel Fusfeld, The Rise and Re-pression of Radical Labor in the United States 1877-1918 (Chicago: Charles H. Kerr, 1985); Foner, History ofthe Labor Movement; Boyer and Morais, Labors Untold Story.
    8. Matthew Josephson, The Robber Barons (New York: Harcourt, Brace, 1934), 365.
    9. Wilham Preston Jr., Aliens and Dissenters (Camləridge, Mass.: Harvard University Press, 1963), 24.
    10. Richard Grossman and Frank T. Adams, Taking Care of Business: Citizenship and the Charter of tncorporation (Camləridge, Mass.: Charter İnk., 1993); and Why Də Corporations Have More Rights Than Ybtt?(Arcata, Calif.: Democracy Unlimited, n.d.).
    11. Morton Horowitz, The Transformation of American Law z7S0-zS60 (Camləridge, Mass.: Harvard University Press, 1977).
    12. Josephson, The Robber Barons, 395.
    13. Josephson, The Robber Barons, 52.
    14. James S. Allen, Reconstruction: The Battle forDemocracy, 1865-1876 (New York: İnternational, 1937); Eric Foner, Reconstruction (New York: Harper & Row, 1988).
    15. Gabriel Kolko, The Triumph of Conservatism (Chicago: Quadrangle, 1967), chapters 1 and2.
    16. Kolko, The Triumph of Conservatism, 281.
    17. Kolko, The Triumph of Conservatism, 283-84; see also Frank Harris Blighton, Woodrow Wilson and Co. (New York: Fox Printing House, 1916).
    18. Boyer and Morals, Labors Untold Story, 180–81.
    19. Paul Koistinen, «The İndustrialmilitary Complex in Historical Perspedivc,» Journalof American History 56, March 1970, reprinted in İrwin linger (ed.), lieyond Liberalism (Waltham, Mass.: Xerox Collegc Publishing, 1971), 228-29.
    20. Boyer iliKİ Mornls, l.nbors Untold Story. lK4aıul pnssim.
    21. John Higham, Strangers in the Land (Piscataway, N.J.: Rutgers University Press, 1988), 212 and passim.
    22. Robert Murray, Red Scare (New York: McGraw-Hill, 1955), 95-98; Clıristopher May, İn the Name of War (Camləridge, Mass.: Harvard University Press, 1989).
    23. William Appleman Williams, «American İntervention in Russia: 1917–1920,» in David Horowitz (ed.), Contaınınent andRevolution (Boston: Beacon, 1967), 38.
    24. Bax: Zinn, A Peoples History, 376; Brukırıqs İnstitutunun tədqiqatları, bax: Boyer and Morals, Labors Untold Story, 237.
    25. Charles Eckert, «Shirley Temple and the House of Rockefeller,* in Donald Lazare (ed.), American Media and Mass Culture (Berkeley: University of Califorma Press, 1987), 174.
    26. Rhonda Levine, dass Struggle and the New Deal (Lawrence: University Press of Kansas 1988), 70.
    27. Boyer and Morals, Labors Unlold Story, 249.
    28. Bax: Zinn, A Peoples History, 378.
    29. İrving Bernstein, Turbulent Years: A History ofthe American Worker 1933-1941 (Boston: Houghton Mifflin, 1970) və Boyer and Morals, Labors Untold Story, passim.
    30. Barton Bernstein, «The New Deal,», bax: Barton Bernstein (ed.), Toward a New Past (New York: Pantheon, 1963), 269; Levine, dass Struggle and the New Deal, chapters 1 and 4.
    31. Frances Fox Piven and Richard Cloward, Regulating the Poor (New York: Pantheon, 1971), 76; Bernstein, «The New Deal,» 269-70.
    32. Piven and Cloward, Regulating the Poor, chapters 2 and 3; Paul Conkin, The New Deal (New York: Crowell, 1967).
    33. Piven and Cloward, Regulating the Poor, 46.
    34. Gabriel Kolko, Weallh and Power in America (New York: Praeger, 1962), 31 və Conkin The New Deal, 67.
    35. Michael Goldfield, «Worker İnsurgeney, Radical Organization, and New Deal Labor Legislation,» American Political Science Review 83, December 1989, 1258; Art Preis, Labors Giant Step (New York: Proneer, 1964); Roger Keeran, The Communist Party and the Auto Workers Union (New York: İnternational Publishers, 1981).
    36. Bernstein, «The New Deal,» 278-79.
    Amerika Birləşmiş Ştatları özünü dünyada vətəndaş azadlıqlarının dayağı kimi təqdim edir, bu zaman özünə məxsus demokratiya tipini digər ölkələrə «ixrac etməyə» çalışır. Bəs əsl həqiqətdə Amerika demokratiyası nə deməkdir və ümumiyyətlə, bu rejimi demokratiya adlandırmaq olarını?
    Maykl Parenti–politologiya professoru və ABŞ vətəndaşıdır. O, öz kitabında «seçilmişlər üçün demokratiya» adlandırdığı Amerika siyasi sistemini qərəzsiz və tərəfsiz şəkildə qiymətləndirir. Müəllif imtiyazlı azlığa hakimiyyət verən ABŞ-ın rəsmi ideologiyasının ikiüzlülüyünü ifşa edir və Amerika hökumətinin insan hüquqlarını pozmasına dair faktları əks etdirən mükəmməl siyahı ortaya qoyur. Bu kitab oxucu üçün tamamilə başqa bir Amerikanı kəşa edir.
   
    AMERİKA BİRLƏŞMİŞ ŞTATLARINDA SİYASİ OYUNLAR HAQQINDA STOLÜSTÜ KİTAB
    Sosial ədalət uğrunda mübarizə aparan Salli Sorianoya ithaf olunur
   
    AMERİKA BİRLƏŞMİŞ ŞTATLARINDA SİYASİ OYUNLAR HAQQINDA STOLÜSTÜ KİTAB
    Sosial ədalət uğrunda mübarizə aparan Salli Sorianoya ithaf olunur

   SİYASƏT–KİM NƏ ƏLDƏ EDİR?
    İkinci Dünya müharibəsinin əvvəlində biznes və hakimiyyət sistemi bir-biri ilə sıx çarpazlaşmış şəkildə idilər. Hakimiyyət sistemində vəzifələr tutan biznes rəhbərləri hərbi istehsal şərtlərini müəyyənləşdirmək, əmək haqqını dondurmaq, gəlirləri sürətlə çoxaltmaq imkanı əldə etmişdilər. İkinci Dünya müharibəsi bitəndən dərhal sonra hökumətə məxsus olan minlərlə avadanlıq, texniki vasitələr və müxtəlif qurğular «hərbi əmlakm qalıqları» kimi özlərinin real qiymətlərinin cüzi hissəsinə satmışdılar. Bu, dövlətin böyük miqdarda əsas fondlarının özəl biznesə ötürülməsi idi.
    1950-ci ildən başlayaraq indiki dövrə qədər hakimiyyətdə bir-birini əvəzləyən demokrat və respublikaçı hökumətlər fərdi sahibkarlıq sistemini subsidiyalar, vergi güzəştləri və hərbi tədarük proqramları vasitəsilə dəstəkləyirlər. Belə hərbi tədarük proqramları ABŞ iqtisadiyyatını permanent hərbi istehsal sisteminə çevirmişdir. Dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsini yolverilməz hesab edən, Böyük Depressiya dövründə biznesin tənəzzülünə imkan vermiş hakimiyyət sisteminə zidd olaraq, ABŞ-da korporativ dövlət bərqərar olmuşdur. Korporativ dövlət isə kapitalın yığım prosesinin müdafiəsində yüksəldici rol oynayır.
   
    Varlılar üçün firavanlıq
    1950-ci illərdə Eyzenhauer hökuməti, konservatorların dediyi kimi, «Yeni kurs»un «sürünən sosializm» sistemini sadələşdirməyə çalışır və bunu dəyəri təqribən 50 milyard dollar olan aktivlərin korporasiyalara ötürülməsi ilə həyata keçirirdi. Bu aktivlərə offşor neft yataqları, dövlətin sintctik kauçuk zavodları, torpaq sahələri, elektrik və atom stansiyaları daxil idi. Bu dövrdə federal hökumot ştatlar arasında sürətli şose yolları şəbəkəsi tikmişdi. Dəyəri milyardlarla dollarla ölçülən bu yollar iqtisadiyyatın avtonəqliyyat və maşinqayırma sahələri üçün infrastrukturu təmin etdi.
    Şəxsi müəssisələrin subsidiyalaşdırılması üçün dövlətin maliyyə vəsaitlərinin və resurslarının istiqamətləndirilməsi sxemi indi də tətbiq olunur. Federal hökumət hər il korporasiyalara dövlət «yardımları» şəklində 125 milyard dollardan 167 milyard dollara qədər pul ayırır. Bunlar aşağıdakı şəkildə ola bilər: vergiqoymada istisnalar, vergi ödənişindən möhlət almalar, aşağı dərəcəli vergiqoymalar, amortizasiya ayırmalarının çoxsaylı silınınələri, qiymətlərin hökumət tərəfindən müdafiəsi, borc və kreditlər üzrə zəmanətlər, öz məhsulları ilə ödəniş, elmitədqiqat işlərinə qrantlar verilməsi, sığorta pulu üzrə dərəcələrin subsidiyalaşdırılması, marketırıq xidmətləri, ixrac subsidiyaları, torpaqların meliorasiya və irriqasiya proqramları2.
    Hökumət milyardlarla dollarlıq nefti, kömürü və mineral resursları onların real bazar dəyərinin müəyyən hissəsini təşkil edən qiymətlərlə satır və ya icarəyə verir. Hökumət iri neft şirkətlərindən icarə ödəmələrini, lisenziya ayırmalarını, faiz ödənişlərini və cərimə sanksiyalarını almayaraq, yüz milyonlarla dollar itirir. Hökumət heç bir zərurət olmadan borc və kreditlər üzrə böyük məbləğdə faiz dərəcələri ödəyir. Hökumət özəl bankların hesablarında milyardlarla dollar dövlət vəsaiti saxlayır və buna görə faiz almır. Hökumət əməkdaşlıq etdiyi şirkətlər tərəfındən qiymətlərin artırılmasına dözür, iri şirkətlərə uzunmüddətli kredit və tarif müdafiəsi təqdim edir. Hökumət hərbi sifarişlərinin yerləşdirildiyi iri korporasiyaların birləşməsi ilə bağlı xərclərin kompensasiyası qismində milyardlarla •dollar ödəyir. Hökumət 37 milyard dollar məbləğində radio və leleyayım tezliklərini icarəyə vermək və ya hərracdan satmaq əvozinə, onları pulsuz paylayır. Teleradioyayım tezliyinin bu həcmi iri yayım və televiziya şəbəkələrinin əvvəllər nəzarət etdikləri tezliyin həcmini 5 dəfə üstələyir3.
    Federal hökumot hər il maldarlıq təsərrüfatı sahiblərindən 20 milyon akrdan çox dövlot torpaqlarında otlaqlardan istifadəyə görə dəyərindən az miqdarda rüsum yığaraq, on milyonlarla dollar itirir. Bu sahiblərin sırasında isə milyarderlər, iri neft şirkətləri, sığorta konqlomeratları olur. Son 50 ildə ən azı 100 milyard dollar məbləğində dövlət subsidiyaları atom sənayesinə yönəldilmiş, dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən elmitədqiqat işlərinin bir çox nəticələri isə korporasiyaların əlinə keçmişdir. Bununla belə, korporasiyalar tərəfindən müəllif mükafatı və ya lisenziya haqqı qismində dövlətə bir sent belə, ödənilməmişdir. Şirkətlər dövlət torpaqlarında qiymətli minerallar və metallar çıxarır və yeraltı sərvətlərin hasilatı üçün icarə ödənişi ödəmir, yaxud torpaq sahəsinin nominal qiymətlə alış hüququnu da əldə etmirlər4.
    ABŞ-ın meşə mühafızə xidməti dövlətin meşə yerlərində təqribən 400 000 mil magistral yol çəkmişdir. Bu, ştatlar arasında federal avtomagistral sisteminin uzunluğundan 8 dəfə çoxdur. Bu yolların meşə sənayesi şirkətləri tərəfindən ağac tədarükü zamanı istifadəsi böyük palçıq sürüşmələri yarada bilər. Belə palçıq sürüşmələri su hövzələrini çirkləndirir, kürü tökülən çaylara zərərli təsir göstərir, insan ölümünə gətirib çıxarır. Meşənin qırılmaq üçün ayrılan hissəsi tam qırılandan sonra hökumət yenidən ağac əkdirir. Bu isə hər il vergi ödəyicilərinə əlavə milyonlarla dollara başa gəlir.
    ABŞ hökumətinin Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi (USAID) son on ildə vergi ödəyicilərinin vəsaitlərindən 1 milyard dollar xərcləmişdir ki, iş yerlərinin ABŞ-dan işçi qüvvəsi daha ucuz olan ölkələrə köçürülməsində şirkətlərə kömək etsin. USAID rəhbərliyi şirkətlərə aşağı faizlərlə borc verir, onları vergilərdən azad edir, nəqliyyat xərcləri üçün vasitələr, peşəkar hazırlıq və reklam təşkil edir. Bundan başqa, agentlik şirkətlərə «qara siyahı»lar ötürürdü. Siyahılarda müxtəlif ölkələrin həmkarlar ittifaqları üzvlərinin və tərəfdarlarının adları yazılırdı. Şirkətlər belə siyahılara əsaslanaraq, adları «qara siyahı»da olan şəxsləri əvvəlcədən müəssisənin fəhlə tərkibindən çıxarırdılar.
    Yem dəni, buğda, pambıq, düyü, noxud, süd, yun, tütün, araxis və çaxır istehsalı üzrə kənd təsərrüfatı müəssisələrinin iri sahiblərinə hər il 5-6 milyard dollar məbləğində snbsidiyahır veıilir. Snbsidiyaların nisbətən kiçik payı kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan xırda istehsalçılara yönəldilir. Kənd təsərrüfatı üzrə iri kommersiya müəssisələrinə ayrılan sübsidiyalar suvarma suyunun israfçı istifadəsini təşviq edir. Bu isə çaylara gedən axarların artmasına və toksik tərkibli herbisidlərdən, pestisidlərdən və kimyəvi gübrələrdən ibarət tullantıların yaranmasına gətirib çıxarır. Ümumi Mühasibat Hesabatı idarəsinin (GAO) rəyinə görə, yüksək hədli subsidiyalardan yan ötmək üçün qanunvericilikdəki gizli yollardan istifadə edən aqrobiznes müəssisələri fermer qiymətlərinin müdafiə proqramları üzrə hər il 2 milyard dollardan çox əsaslandırılmamış ödənişlər əldə edirlər5.
    Federal hökumət dəmir yolu, dəniz və aviasiya nəqliyyatı müəssisələri ilə birlikdə çuqun, polad, tekstil, tütün, kağız və digər məhsulların ixracatçılarını müdafiə edirdi. 1940-cı ildən 1944-cü ilə qədər hökumət təyyarəqayırma şirkətlərinə investisiya şəklində qoyulan 3,7 milyard dolların 92%-ni daxil etmişdir6. Hökumət neft yataqlarında axtarış işlərinin həvəsləndirilməsi üçün iri şirkətlərə qrantlar və vergi güzəştləri formasında böyük məbləğlər ayırır. Bir neçə iri neftçıxarma şirkəti neft yataqlarında kəşfıyyat işləri aparmaq məqsədilə Alyaskada torpaq sahələrinin icarəsi ilə bağlı müqavilələr imzalamışdır. Torpağın icarə haqqı 900 milyon dollar təşkil etmişdir, lakin onların 50 milyard dollar gəlir gətirə biləcəyi gözlənilir.
    Yeni texnologiyaların bütöv sahələri dövlət hesabına inkişaf cldirilir ki, sonradan bu nəticələri şəxsi müəssisələrə ötürsünlər. Bunlar atom energetikası, elektronika, aviasiya, kosmik rabitə vasitələri, faydalı qazmtıların kəşfiyyatı, elektron hesablama maşınları sistemi, biotibbi genetika və digər sahələrdir. Belə ki, American Telephone&Telegraph (AT&T) korporasiyaları bütöv bir peyk rabitə sistemini öz mülkiyyətlərinə daxil etməyə nail olmuşlar. 1962-ei ildə korporasiyaların idarəetməsinə keçən bu sistemin yaradllmasına isə amerikalı vergi ödəyiciləri ilkin olaraq 20 milyard dollar xərcləmislər. Xərcləri dövlət çəkir, gəlirlər isə şəxsi ciblərə axırdı.
    Korporativ dövlət kapitalizmi şəraitində sadə vətəndaş bir çox şeylərə görə 2 dəfə xərc çəkirdi. Birinci dəfə o, vergi ödəyicisi kimi subsidiyalar və maliyyə yardımı təqdim edir, sonra isə istehlakçı kimi bahalı sənaye məhsulları və xidmətlər alırdı. Əczaçılıq şirkətləri tərəfindən bazarda reallaşdırılan çoxsaylı dərman preparatlarının hazırlanması işi əsasən və ya qismən vergi ödəyiciləri tərəfindən ödənilirdi. Lakin dərmanların çox baha qiymətləri vergi ödəyicilərinə onları almaq imkanı vermirdi. Hərçənd istehsal və hazırlıq prosesində bu dərmanlar o qədər də baha başa gəlmirdi.
   
    Federal hakimiyyət çətinlik çəkən özəl müəssisələri xilas edir, ştatlar və yerli hakimiyyətlər isə onlara ictimai fondlardan yardım paylayır
    Vergi ödəyicilərinin milyardlarla dolları «Clırysler» və «Lockheed» kimi nəhəng korporasiyaların xilas olunmasına gedir, kiçik biznesə isə batmaq və ya öz gücü ilə üzüb xilas olmaq hüququ verilir. Ölkənin iri banklarından biri olan «Continental İllinois» iflasa uğrayan zaman 7,5 milyard dollar federal yardım almışdı. Digər 8,5 milyard dollar isə «üçüncü dünya» ölkələrinə verilən səmərəsiz kreditlər nəticəsində ABŞ banklarının üzləşdiyi itkilərin ödənilməsi məqsədilə Beynəlxalq Valyuta Fonduna ötürülmüşdü. Hökumət «Meksika pesosunun xilası»na milyard dollar xərclədi. Əslində bu, Meksikanın borc öhdəliklərinə uğursuz investisiya qoymuş Uoll-stritin varlı banklarına və şirkətlərinə yardım idi7.
    1980-ci illərin axırlarında və 1990-cı illərin əvvəlində hökumət borc-əmanət assosiasiyalarının xilasına 500 milyarddan çox dollar xərcləmişdi. Əmanət müəssisələri bazarının dövlət tərəfındən tən-zimlənməsi Reyqan administrasiyasının hakimiyyətə gəlişi ilə ləğv olunmuşdu. Bununla da borc-əmanət assosiasiyaları əmanətçilərin pullan ilə istənilən riskli investisiya layihəsində iştirak etmək hüququ qazandılar. Onlar bu layihələrdən böyük xeyir götürməklə yanaşı, əmin idilər ki, uğursuzluq halında və ya ümidsiz borclar zamanı hökumət köməyə gələcək. Birçox hallarda borc-əmanət müəssisələri yatırılmış depozitləri birbaşa şəxsi hesablara, öz rəhbərlərinin məvaciblərinə və ya dələduzluq sövdələşmələrinə yönəldirdilər. Bir çox hallarda belə sövdələşmələr kriminal strukturların və ABŞ-ın Mərkəzi Kəşfıyyat İdarəsinin iştirakı ilə baş verirdi8. Yüzlərlə əmanət müəssisəsi iflasa uğrayan zaman hökumət əmanətçilərin itkilərini kompensasiya etdi. Bu əmanətçilərin 90%nin 100000 dollar və daha artıq məbləğdə depoziti var idi. Bütün bunlar əmanət müəssisələrinin xilası üzrə iri əməliyyata gətirib çıxardı və bəşəriyyət tarixində qalmaqalla nəticələndi. Bundan ən çox ziyan çəkənlər isə sadə vergi ödəyiciləri idi. Onlar borc-əmanət assosiasiyalarının xilası naminə hər il 101 milyard dollar xərcləyirlər və bu məbləği növbəti 25 ildə və ya daha artıq müddətdə də ödəyəcəklər.
    Konqres adi vətəndaşlar üçün nəzərdə tutulmuş qaydaları sərtləşdirən zaman hökumət heç fondlarına (xüsusi qarşılıqlı investisiya fondu) kömək məqsədilə milyardlarla dollar xərclədi. heç fondları ən riskli müəssisələrə pul yatırımı zamanı varlılara istənilən tonzimlənmədən qaçmaq imkanı verir (riskin yüksək səviyyəsi ilə olaqədar gəlirin də yüksək norması təklif edilir). İnvestisiya əməliyyatı iflasa uğrayan zaman heç fondu maliyyə sisteminin stabil fəaliyyətinin təmin olunması üzrə onun üçün xilasedici rol oynayan tədbirlər kompleksinin təsiri altına düşür. Beləliklə, «piyli pişiklər» yenə də kompensasiya əldə edir, hesablan ödəmək işi isə vergi ılıİoyicilərinin üzərinə düşür9.
    Ştatların hökumətləri və yerli özümüdarəetmə orqanları da bö-yük biznesə «dövlət təknəsindən» yemlənmək imkanı verir. Onlar yeni özəl biznesi özlərinə cəlb etmək və artıq fəaliyyətdə olan biznesi laxlamaq işində bir-biri ilə rəqabət aparırlar. 1999-cu ildə Pensilvaniya ştatı Filadelfiyada gəmiqayırma tərsanəsi açmaq üçün Norveç maşinqayırma şirkətinə 307 milyon dollar vermişdi. Alakuna ştatı quraşdırma zavodunun tikintisi üçün «Mercedes Benz» konserninə 253 milyon dollar, o cümlədən istehsalat hazırlıqlı tədris müəssisəsinin yaradılmasına 30 miyon dollar ayırmışdı. Bu, pulsuz tln ləi ınəkləblərinin kifayət qədər maliyyələşdirilmədiyi və həddən ıtriıu dolu olduğu rayonda baş vermişdi, Şimali Karolina ştatı sığorta şirkətlərinə və banklara hər il on milyonlarla dollar ayırır. Kaliforniya ştatı «Shell», «Mobil», «Chevron», «PG&E» kimi nəhəng şirkətlərə və digər transmilli korporasiyalara vergidən azad edilmiş istiqrazların maliyyələşdirilməsi məqsədilə yayımına icazə verirdi. Nyu-York şəhəri «General Motors», «Merrill Lynch», «Disney» və digər varlı şirkətlərə çox böyük vergi güzəştləri təqdim etmişdi. Ölkənin bütün şəhərlərində vergi ödəyicilərini idman komplekslərinin tikintisinə yüz milyonlarla dollar xərcləməyə vadar edirdilər. Ən yüksək qazancı isə peşəkar idman komandalarının sahibləri mənimsəyirdi10.
    Bununla yanaşı, ştat hökumətləri və yerli hakimiyyət orqanları biznesə aşağı faizli borclar verir, vergisiz investisiya imkanları, xüsusi zonaların imtiyazlarını və torpaq sahələrinin bazar qiymətlərindən aşağı qiymətlə satışım təklif edirlər. Onlar biznesi cəlb etmək üçün ətraf mühiti mühafizə tələblərinə riayət etməkdən müntəzəm şəkildə imtina edirlər. Yucin şəhərində (Oreqon ştatı) korporasiyalar çox böyük sahəni əhatə edən tarixi ağacları qırdırıb yerində avtomobil dayanacağı və yaşayış evlərinin tikilməsi üçün 12 milyon dollar ödəmişlər. Əslində, belə xərclərə yeni iş yerlərinin yaradılması zərurəti ilə bəraət qazandırırlar. Lakin yeni iş yerlərinin çox miqdarda olması nadir hallarda baş verir. Məsələn, Baton-Ruc şəhəri (Luiziana ştatı) «Exxon» şirkətinə 14 milyon dollarlıq vergi güzəşti təqdim edərək, əvəzində... bir iş yerinin yaradılmasına nail olmuşdu («Exxon» şirkətinin öz qiymətləndirməsinə görə). Miçiqan ştatı zavodun tikintisi üçün şirkətə 81 milyon dollar ayırmış, bu zavodda isə yalnız 34 daimi iş yeri açılmışdı. Beləliklə, bir iş yeri 2,3 milyon dollara başa gəlmişdi11.
    Bir neçə yüz min şirkət hər il öz fəhlə və qulluqçularının məvaciblərindən vergi tutaraq, milyardlarla dollarlan sosial sığorta fondlarına köçürməkdən boyun qaçırır. Lakin onların arasında məhkəməyə cəlb olunanlar o qədər də çox deyil12. Yüzdən çox iri kommunal müəssisəsi hər il öz müştərilərinin aylıq hesablarına vergi əlavələri edir, lakin kreditlərin silinmə sistemindən və qanunvericilikdəki boşluqlardan istifadə edərək, vergi şəklində yıgdıqları hər şeyi mənimsəmək imkanı qazanırlar. Müxtəlif ştatlarda qanunverici orqanlar çoxmilyardlı dollarlıq istiqrazların və borc öhdəliklərinin satışını bəyənmişlər. Belə istiqrazlar və borc öhdəlikləri isə atom elektrostansiyalarının tikintisinə investisiya qoymuş kommunal şirkətlər xilasetmə işini vergi ödəyicilərinin üzərinə qoyur13.
    Bir sözlə, azad bazarın vəkilləri daima kasıbları mandırmağa çalışırlar ki, onlar yalnız öz güclərinə arxalansınlar. Özləri isə bütün səviyyələrdə yardım almaq, müdafiə olunmaq, xüsusi xidmətlərdən və imtiyazlı proteksiyalardan istifadə etmək üçün hakimiyyətə müraciət edənlərin ön sıralarında olurlar.
   
    Vergilər–varlılara köməkdir
    Kapitalist dövləti vergiqoymadan və dövlət xərclərindən gəlirlərin ynxarı istiqamətdə yenidən bölüşdürülməsi aləti kimi istifadə edir. ()gor federal, ştat və yerli səviyyələrdəki bütün vergilər, həmçinin sosial sığorta sisteminə ödənişlər nəzərə almarsa, aydın olar ki, gəlirləri aşağı olan insanlar (gəlirlərin 12,5%-i) varlılarla müqayisədə (gəlirlərin 7,9%-i) dövlətə faiz nisbətində daha çox vergi ödəyirlər14. ( ıəlir nə qədər yüksəkdirsə, verginin azaldılma imkanı və ya vergidən vayınınaq imkanı daha çoxdur. Ştat və yerli hakimiyyət orqanlarının vergidən azad istiqrazları, xüsusi olaraq hazırlanmış balans silınınələri də bu qəbildəndir.
    Son iki onillikdə mülkiyyət sahibliyindən gələn gəlirlərin artımı ı icarə ödənişləri, kapital faizləri, dividentlər) əmək haqqı artımım üç dəfo üslolomişdir. Varlılar daha da varlanmış, onların vergi yükü isə çox aşağı səviyyədə artmışdır. ABŞ-ın Vergi İdarəsinin məlumatına görə, ölkədə daimi yaşayan və yüksək vergi kateqoriyasında nəzərə alınan minlərlə şəxs öz gəlirlərinin 5%-dən az məbləğdə vergi ödəyirlər. Bu kaleqoriyadan olan təqribən 2400 insan 1990-cı illərin ortalarında, ümumiyyətlə, vergi ödəmirdi. İndiyədək onların sayı daha da artmışdır1*. 1991 -ci ildə prezident seçkilərində iştirak etmiş Rlilyoncn Ross Peroöz invcstisiyalarından 285 milyon dollar məbləğində gəlir əldə etmiş, ödədiyi federal vergilər isə 15 milyon dollar olmuşdu. Əslində, bu vergi çox böyük məbləğ olsa da, milyonçunun gəlirlərinin cəmi 6%-ni təşkil edir. Elə həmin dövrdə illik məvacibi 35000 dollar olan məktəb müəlliməsinin ödədiyi federal gəlir vergisi 6500 dollar olmuşdu. Yəni müəllimə Perodan qat-qat az məbləğ ödəyir. Lakin müəllimənin ödədiyi vergi onun cüzi məvacibinin təqribən 20%o-ni təşkil edir, həm də müəllimənin ödəyəcəyi dolayı vergiləri (aksizləri) və ştat vergilərini ehtiva etmir. Bundan başqa, reqressiv prinsipi də nəzərə almaq lazımdır. Gəlirlərin kateqoriyası nə qədər yüksəkdirsə, vergi tutumlarından və silınınələrdən sonra vergi dərəcəsinin faktiki səviyyəsi daha da aşağı olur.
    Hər il təqribən 12 və ya daha çox milyonçu Amerika vətəndaşlığından imtina edib Baham adalarına və ya digər offşor vergi «cənnətinə» köçür və beləliklə, gəlir vergisinə və daşınınaz əmlak vergisinə qənaət edir16 (onlara ildə 124 gün ABŞ-da yaşamaq icazəsi verilir). Həddən artıq varlı insanların bir çoxu kapitalın bazar dəyərinin artımına qoyulan vergidən (səhmlərin, torpaq sahələrinin və digər aktivlərin satışından əldə edilən gəlirlərə qoyulan federal vergi) yayınınaq üçün müxtəlif fəndlərdən istifadə edir. Hazırda kapital dəyərinin artımına qoyulan verginin əsas hissəsini payçı investisiya fondlarının ortaqları olan daha kiçik investorlar ödəyirlər17.
    Korporasiyalar da daha çox qazanmağa və daha az vergi ödəməyə başlayıblar. Federal gəlir vergisi fonduna korporasiyalardan ayrılan daxiləlmaların payı 1945-ci ildəki 50%odən indiki dövrdə 8%-ə qədər düşmüşdür. Büdcə gəlirlərinin bu cür azalmaları orta sinifdən və zəhmətkeşlərdən tutulan vergilərin artırılması ilə və hökumətin iri borcları hesabına kompensasiya olunur. Vergiqoyma bazasının hesablanması zamanı korporasiyalar istehsal xərclərini, qeyri-istehsal xərclərini, əmək haqqı xərclərini, marketinq xərclərini, işgüzar konfranslarla və nəqliyyatla bağlı xərcləri çıxa bilərlər. Korporasiyalar xərcləri işgüzar qonaqlıqlara, səfərlərə, əyloncələrə, kapital yatırımlarının stimullaşdırılması tədbirlərinə, islismarçı itkilərə, laiz ödəmələrinə və amorlizasiya xərclərinə silə bilərlər.
    Onlar gəlirlərini aşağı vergi dərəcəli ölkələrdə olan xarici fihallara köçürür və «vergi sığınacağı»nda elə ustalıqla gizlənirlər ki, hökumət nəzarətçiləri onları həmişə aşkar edə bilmir. Korporasiyalar birləşmələrlə və udmalarla bağlı xərclər çəkir və bu xərcləri silirlər. Sonra isə daha böyük vergi güzəştləri əldə etmək üçün Konqresə təzyiq göstərmək məqsədilə lobbiçiləri Vaşinqtona göndərirlər. Nəticəsi isə belə olur: ABŞ-ın iri korporasiyası olan «General Motors» kimi şirkət 1998-ci ildə bəyan etdiyi 4,6 milyard dollar gəliri ilə ABŞ-ın vergi idarəsinə 1%-dən də az vergi ödəmişdi18. Əgər şirkətin qulluqçuları tərəfindən güzəştli qiymətlərlə əldə edilmiş səhmlərin qiymətləri artırsa, şirkət bu gəlirləri özünün pul çıxımları kimi nəzərdən keçirə bilər. Məsələn, İnternet üçün kommutasiya avadanlığı istehsal edən «Cisco Systems» şirkəti bu üsuldan istifadə edərək, 2000-ci ildə 2,67 milyard dollar mənfəət əldə etdiyi halda, lederal gəlir vergisi qismində heç bir şey ödəməmişdi. «Microsoft» şirkəti də öz qulluqçularının güzəştli səhmlərinin məbləğində böyük çıxımlar həyata keçirmişdi19.
    Mediamaqnat Rupert Merdok özünün ABŞ-dakı aktivlərinə görə, ümumiyyətlə, vergi ödəmir. Hərçənd bu aktivlər onun böyük sərvətinin əsas hissəsini təşkil edir. O, hər il özünün çoxmilyonlu gəlirlərini ABŞ-dan Niderlanda, Antil adalarındakı törəmə müəssisələrinə köçürür. Burada isə həmin gəlirlərdən faktiki olaraq heç bir gəlir vergisi tutulmur. Bundan başqa, Merdokun ABŞ-da televiziya stansiyalarının alınması üçün ödədiyi 1,8 milyard dollar onun mənfəət hesabından silinmiş və beləliklə, bu, üzərinə vergi qoyrılan gəlir məbləğinin azalmasına gətirib çıxarmışdı20. Merdokun faktki olaraq böyüyən media imperiyasının ödənilməsinə Sem dayı kömək göstərir.
    Amerikanın Vergi Qanunları Məcəlləsinə müvafiq olaraq, Puertorikoda fəaliyyət göstərən 500-dən çox şirkət öz mənfəətini geriyə–ABŞ-dakı baş şirkətlərə göndərir. Burada isə onlar vergi ödənişindən azaddırlar (Puertoriko ABŞ-ın müstəmləkəsidir, buradakı əhalinin üçdə iki hissəsi yoxsuldur). ABŞ-a məxsus olnb digər ölkələrdə yerəşən gəmiçilik şirkətləri ABŞ-da gəlir vergisi ödəməkdən azaddır. Amerika korporasiyalarının ABŞ-a köçürülməmiş xarici gəlirləri də vergi ödənişindən azaddır. Yeraltı sərvətlərin tədqiqatma, neft və mineral resursların çıxarılmasına görə Amerika korporasiyalarının xaricdə ödədikləri icarə haqları ABŞ-ın özündə vergi krediti kimi nəzərdən keçirilə bilər. Vergilər üzrə kredit vergi güzəştindən daha yaxşıdır. Vergi bazasının 5000 dollar azaldılması o deməkdir ki, sizin gəlirin 5000 dolları üzərinə vergi qoyulmayan məbləğ kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bu isə 1550 dollara qənaət edilməsi deməkdir (vergi dərəcəsi 31% olan halda). 5000 dollar məbləğində vergi krediti bu məbləğin cari vergilərdən tutulmasına imkan verir və nəticədə 5000 dollara qənaət edilmiş olur. «Exxon» və «Mobil» korporasiyalarının neftçıxarmaya görə Səudiyyə Ərəbistanına ödədiyi vergi əslində vergi krediti kimi nəzərdən keçirilir və həmin şirkətlərin ABŞ hökumətinə ödəyəcəyi vergi məbləğindən çıxılır.
    İki uşağı olan və işləyərək 15000 dollar qazanan qadın il ərzində istənilən transmilli korporasiyadan daha çox vergi ödəyir. Korporasiyalar səhm sahiblərinə özlərinin rekord gəlirləri barədə lovğalıqla məlumat verir, bununla belə, ABŞ korporasiyalarının 60%-dən çoxu gəlir vergisi ödəmir. Bu məlumatların hamısı ABŞ Konqresinin tapşırığı əsasında tədqiqat aparan nəzarətçi orqanın -ABŞ Ümumi Mühasibat Hesabatı İdarəsinin hesabatından götürülmüş məlumatlardır21.
    Bəziləri bəyan edirlər ki, varlılardan daha böyük vergilərin tutulması vergi idarəsinə gələn daxiləlmaların əhəmiyyətli şəkildə artmasına gətirib çıxarmaz, çünki varlıların sayı o qədər də çox deyil. Əslində, varlı insanlar və korporasiyalar, 20 il əvvəl olduğu kimi, 70%lik proqressiv gəlir vergisi ödəyib qanunvericilikdəki boşluqlardan və «vergi sığmacaqları»ndan istifadə etməsəydilər, vergidən hər il əlavə olaraq 100 milyardlarla dollar yığıb, bunun hesabına dövlət borcunu sürətlə və əhəmiyyətli şəkildə azaltmaq mümkün olardı. Təkcə korporasiyaların tələb etdiyi kredit və borc faizlərinin vergi bazasından tutulan məbləğlər hər il hökumətə büdcənin 100 milyard dollar əldə edilməmiş gəlirləri hesabına başa gəlir. Bu isə az məbləğ deyil.
    Konqresdə konservativ qanunvericilərin təzyiqinə cavab olaraq, ABŞ-ın Vergi İdarəsi bütün səylərini ən kasıb amerikalılarda və xırda biznesdə cəmləşdirir, varlı insanlara və iri şirkətlərə daha az diqqət göstərir. 1999-cu ildə 100000 dollar və daha çox qazanan vergi ödəyicilərinin yalnız 1,1%-i audit yoxlamasına məruz qalmışdır. Bu isə 5 il əvvəlki göstərici ilə müqayisədə 11,4% çoxdur. Zəhmətkeşlərin böyük əksəriyyətinin vergfəri bilavasitə onların ödəniş cədvəlindən tutulur və buna görə də onlar vergi deklarasiyasını qeyri-dürüst şəkildə tərtib etmək imkanından məhrumdurlar. Vergi xidməti tərəfdən diqqətin aşağı düşməsi əsasən biznesdən gəlir götürənlərə vergidən yayınınalar üçün bir çox imkanlar yaradır. Belə insanlar öz gəlirlərinin «mühasibatı» üçün kifayət qədər mürəkkəb sxemlər hazırlamaq iqtidarında olurlar. Bu, dünyanın bir sıra iri şikrətlərinə də aiddir22. Lakin ABŞ-ın Vergi İdarəsi korporasiyaların audilər yoxlamalarının həcmini əhəmiyyətli şəkildə azaldır və bunu belə əsaslandırır ki, varlılar böyük vergi məbləğləri ödədiyindən, audilər yoxlamalarına daha az məruz qalırlar.
   
    Qərəzli vergi ixtisarları, ədalətsiz vergi tarifləri
    Konqresin qəbul etdiyi «vergi islahatları»nın böyük hissəsi hər tərəfdən mühasirəyə alınınış orta sinfə qarşı yumşalma kimi təbliğ olunur. Bu sinfin nümayəndələri isə gəlirləri daha çox olan vergi ödəyiciləri kateqoriyasına aid edilir. Beləliklə, 1997-ci ilin vergi yükünün azaldılması barədə qanun «aşağı» desildən olan vergi ödəyicilərinin 80%-i tərəfindən təqdim olunmuş 1 dollar vergi azalmalarına qarşı ən varlı vergi ödəyicilərinin 1 faizinə 1189 dollar teqdim etdi. Ən yoxsulların 60%-i bu qanun nəticəsində demək, olar ki, heç nə əldə elmədF. Konqres ən yüksək gəlirli vergi ödəyicilərinin vəsaitlərinin vergi dərəcələrinin azaldılmasını kompcnsasiya etmək üçün köhnə məktəblərin rekonstruksiya və təmirinə ayrılmış cüzi təxsisatları kəskin şəkildə azaltdı24. Konqresin 2000-ci ildə həyata keçirdiyi «orta sinif üçün vergi planı» da analoji tərzdə olub, ən varlı insanlar üçün külli miqdarda vergi ixtisarlarını nəzərdə tuturdu25.
    Əhalidən vergi tutumunu bir neçə üsulla həyata keçirmək olar. Proqressiv gəlir vergisi fəaliyyətdə olan vergi dərəcələrinin ən yüksək səviyyəsini varlılar üçün nəzərdə tutur və aşağıdakı prinsipə əsaslanır: vergilərin əsas yükü ödəmək qabiliyyəti daha çox olan insanların üzərinə düşməlidir. Beləliklə, 1980-ci ildə gəlir vergisinin tarifi varlılar üçün 70%, ən yoxsullar üçün isə 18% təşkil edirdi. Əslində, belə tariflər, göründüyü kimi, böyük deyildi, çünki onlar gəlirin bütün məbləğinə tətbiq olunmurdu. Vergi elə tərzdə bölünürdü ki, varlılar öz gəlirlərinin yalnız ən yüksək hissəsinə görə 70%lik tarif ödəyirdilər. Bundan başqa, onlar üzərinə vergi qoyulan gəlirdən müxtəlif çıxılmalar etmək hüququna malik idilər.
    Proporsional gəlir vergisi, yaxud «gəlir vergisinin vahid dərəcəsi» hər bir kəsin vergi ödəməklə bağlı fərdi imkanından asılı olmayaraq, hamı üçün eyni bir tarifı nəzərdə tutur. Bu vergiqoyma siyasətinin tərəfdarları sübut edirdilər ki, gəlir vergisinin vahid dərəcəsi Vergi Məcəlləsinə sadəlik və aydırılıq gətirir. Əgər varlıların 70%, kasıbların isə 15% ödəməsi müəyyən mənada çətin anlaşılandırsa, hamı 17% ödəyəcək və belə yanaşma sadə xalq tərəfındən daha yaxşı başa düşüləcək. Gəlir vergisinin vahid dərəcəsi varlı amerikalılar üçün vergini azaldacaq, qalanları üçün isə vergini yüksəldəcək.
    Proqressiv vergini müdafiə edənlər gəlir vergisinin vahid dərəcəsini ədalətsiz hesab edirlər. Məsələ bundadır ki, hamı vergini eyni bir tariflə ödədiyi zaman varlı insan daha yüksək məbləğ ödəyir, kasıbm isə ətini sümüyünə qədər soyurlar. Əgər varlılar və kasıblar vergini, məsələn, 20% tariflə ödəyirlərsə, gəliri 10 000 dollar olan insan 2000 dollar ödəyir və onun yaşayışma cəmi 8000 dollar qalır. Gəliri 1000000 dollar olan insan isə 200000 dollar vergi ödəyir və onun yaşayışma 800000 dollar qalır. Gəlirləri cüzi olan insandan çıxılan 1 dollar onun üçün daha böyük məbləğdir, nəinki varlı insandan tutulan 1000 dollar. Bundan daşqa, gəlir veıgisinin vahid dərəcəsi barədə qanun layihələri dividentlərə, kapital faizlərinə, kapitalın artımından gələn gəlirlərə, korporasiya gəlirlərinə və böyük miraslara yox, vergi və pensiyalara aid ediləcək26.
    Vergilərin reqressiv şkalası gəlir vergisinin vahid dərəcəsi ilə müqayisədə daha ədalətsizdir. Bu şkalaya görə, ən az gəlir götürənlər ən çox vergi ödəyirlər. Verginin hamı tərəfindən vahid tarif dərəcəsi ilə ödənişi əvəzinə varlılar və kasıblar eyni bir vergi məbləğini ödəyirlər. Əgər süpürgəçi və rəhbər bir qallon benzinə görə eyni vergi məbləği ödəyirsə, rəhbərlə müqayisədə süpürgəçi öz gəlirinin daha böyük hissəsini qurban verir. Satış vergisi və aksiz vergiləri yüksək səviyyədə reqressiv xarakter daşıyır27.
    Bəzi konservatorlar gəlir vergisi əvəzinə satışdan tutulan milli verginin tətbiqi uğrunda çıxış edirlər. Bu, bütün mümkün vergilərin ən reqressiv vergisi olardı. İndi gəlir vergisinin imkan verdiyi qədər vəsait həcmi toplamaq üçün malların böyük hissəsinə 30% ölçüsündə satış vergisi ödəmək lazım gələrdi. Bu reqressiv yük isə ailələrin 90%-i üçün onların vergi tutumundan sonra qalan gəlirlərinin çox böyük hissəsi hesabına başa gələrdi. Senator Riçard Luqar satışdan tutulan milli gəlirin tətbiqi ilə bağlı təklifini irəli sürərkən etiraf etmişdi: «Qəbul edirəm ki, əgər vergiqoymanın mahiyyəti proporsional şkalanın müəyyənləşdirilməsindən və ya gəlirlərin yenidən bölüşdürülməsindən və ədalətliliyindən ibarətdirsə, onda mənim vergi planımın sizə xoş gəlməsi çətin məsələdir»28.
    Bəzi qanunvericilər əlavə dəyər vergisinin tətbiqi uğrunda çıxış edirlər. Əlavə dəyər vergisi satışdan tutulan milli verginin daha gizli və mürəkkəb versiyasını ifadə edir. Bu vergi istehsalatın və satışın hər bir mərhələsində əlavə olunur (sahibkarların yerinə yetirəcəyi kağız-kuğuz işi elə indiki qədər olur), istehsal prosesinin bitməsindən sonra isə istehlakçılar tam hesab ödəyir.
    Daha sonra daşınınaz əmlak vergisi və ya miras vergisi mövcuddur, Bu vergi öz xarakteri etibarilə proqressiv vergidir, çünki dəyəri 1 milyon dollardan çox olan mirasa tətbiq olunur. ABŞ-da ıhalinin 1%-ni təşkil edən ən varlı ailələr yaxın onillikdə ən azı bir neçə tıilyon dolların varisi olacaqlar. 2000-ci ildə respublikaçıların rəhbərlik etdiyi Konqres daşınınaz əmlak vergisinin ləğvinə səs vermişdi. Əgər Klinton bu təklifə veto qoymasaydı, ən varlı insanlar qanunun Konqres tərəfındən tətbiqindən sonra birinci on ildə əlavə 105 milyard, onun ləğvindən sonrakı 10 il ərzində isə daha 750 milyard dollar əldə edərdilər. Bu insanların əksəriyyəti əhalinin sözügedən 1%nin onda bir hissəsinə daxil ola bilərdi29.
    Ştatların və yerli hakimiyyət orqanlarının vergiləri daha reqressiv xarakter daşıyır. 50 ştatdan 45-də əhalinin ən kasıb hissəsini təşkil edən 20%-i əhalinin ən varlı hissəsi olan 1%lə müqayisədə ştatlarda və yerli administrasiyalarda daha yüksək tarifli vergilər ödəyirlər. Məsələn, Vaşinqton ştatında kasıblar 17,4%, varlılar isə yalnız 3,4% ştat vergisi və yerli vergi ödəyirlər. Texas ştatında bu nisbət 17,1:3,1, Konnektikutda 11,9:4,2 kimidir30. 1990-cu illərin əvvəlində ştatın 12 milyard dollar məbləğində olan aksizləri və satış vergisi proporsional aşağı gəlirli insanlardan yığılmışdı. Onilliyin ortalarında ştatlar gəlir vergisinin səviyyələrini aşağı salaraq, ştatın vergi şkalasını daha reqressiv etdilər.
   
    Kəsirli maliyyələşdirmə və dövlət borcu
    Əgər dövlət əldə etdiyi gəlirdən daha çox xərcləyirsə, bu, kəsirli maliyyələşdirmə adlanır. Dövlət illik büdcə kəsirini ödəmək üçün ABŞ-da və xaricdə olan varlı vətəndaşlardan və maliyyə institutlarından borc alır. İllik büdcə kəsirlərinin toplumu dövlət borcunu təşkil edir.
    1940-cı ildə «Yeni kurs» siyasətinin kəsirli maliyyələşdirmə şəraitində dövlət borcu 43 milyard dollara qədər artmışdı. Ölkənin İkinci Dünya müharibəsində iştirakı xərcləri artırmış, dövlət borcu 259 milyard dollara çatmışdı. 1981-ci ildə borc 908 milyard dollar olmuşdu. Balanslaşdırılmış büdcəyə hının oxuyan mühafizəkar dövlət xadimlərinin özləri düşünmədən kəsirli maliyyələşdirmənin tərəfınə keçirdilər. Reyqan hökuməti 8 il ərzində (1981-1988) dövlət borcunu üç dəfə artırıb 2,7 trilyon dollara çatdırdı. 2000-ci ilin əvvəlində dövlət borcunun ölçüsü 5,7 trilyon dollara qədər yüksəldi. Vergi ödəyicilərinin bugünkü nəsli həmin məbləgi vaılı səhmdarlara və maliyyə institutlarına borcludur.
    1993-cü ildə federal hökumətin dövlət borcu ilə əlaqədar ödənişləri 210 milyard dollar təşkil etdi. Onilliyin axırında borc üzrə illik ödənişlər 350 milyard dollara çatdı. Dövlət borcunun artmasına bir sıra faktorlar təsir göstərirdi.
    Birincisi, varlı fiziki şəxslərin və korporasiyaların vergi ixtisarlarından yaranan milyardlarla dollar gəlir itkisinə gətirib çıxarır və bu itkilər get-gedə artan borclar hesabına kompensasiya olunur. Əslində, dövlət gəlirlərdən vergi tutmaq əvəzinə, həmin gəlirlərdən borc götürür.
    İkincisi, böyük hərbi xərclər də büdcəyə dağıdıcı təsir göstərir. Reyqan-Buş administrasiyalarının hərbi xərcləri 20 il ərzində 3,7 trilyon dollar təşkil etmişdi. Klinton administrasiyası 8 il ərzində hərbi ehtiyaclara 2 trilyon dollar xərcləmişdi.
    Üçüncüsü, dövlət borcu özünün mövcudluq faktı ilə borcun yığılmasına və sürətlə artmasına kömək edir. Milli borc faizlərinin artım sürəti iqtisadiyyatın inkişaf sürətindən daha çox idi və büdcə artımını iki dəfə qabaqlayırdı. Hər il borc üzrə ödəmələrin böyük lüssəsi faizlərin ödənişinə, az hissəsi isə borcun özünün ödənilməsinə yönəldilirdi. 1990-cı ildə bütün dövlət borclarının 80%-dən çoxu əvvəlki borcların faiz ödənişlərinə gedirdi. Beləliklə, borc özü-özünü yemləməyə başlayır. Federal büdcə tərəfindən hər il ödənilən faizlər büdcənin ən böyük ikinci maddəsini təşkil edir (hərbi xərclərdən sonra).
    Dövlət borc pul götürmək üçün uzunmüddətli xəzinə istiqrazları salır. Bu istiqraz vərəqələri borc öhdəlikləri və ya veksellərlə ifadə olunur və müəyyən müddətdən sonra tamamilə ödənilir. Bəs həmin isliqraz vərəqələri üzrə illik faizlər–yüz milyardlarla dollar kimə satılacaq? Əsasən böyük vəsaitləri olan fiziki şəxslərə, investisiya şirkətlərinə, banklara və xarici investorlara–yəni həmin istiqraz vərəqələrini ala bilənlərə! Bəs faizləri kim ödəyəcək? Əsasən sadə amerikalı vergi ödəyiciləri. Federal borc üzrə faiz ödənişləri var-dövlətin ynxarı isliqamətdə, yəni işləyən insanlardan öz sərvətləri hesabına yaşayan insanlara tərəfyenidən bölüşdürülməsini nəzərdə tutur. Varlı kreditorlar özlərinin izafı kapitallarını ABŞ hökumətinə verir, həmin pulların dövlət hesabına etibarlı artımını və «dövlətin bütün gəlirləri və iqtibasları ilə onların tam təminatını» müşahidə edirlər. ABŞ Konstitusiyasının yaradıcılarının ifadəsi məhz belə idi. Biz, yəni ABŞ xalqı isə bu astronomik borcu növbəti bir neçə nəsil boyunca ödəməli olacağıq. Karl Marksın yazdığı kimi, «indiki xalqın kollektiv mülkiyyətini təşkil edən «milli sərvətin yeganə hissəsi dövlət borcudur»31.
    Dövlət borcu kapitalistlər sinfinə etibarlı şəkildə xidmət edir. Kapitalistlər öz var-dövlətlərini yeni malların istehsalına sərmayə qoyub, bazarı satılmayan mallarla doldurmaq əvəzinə, pullarını ABŞ-ın xəzinə-istiqraz vərəqələrinə yatırıb kapitallarını faizlər hesabına artıra bilərlər. Pulların hökumətə verilməsi pul yatırımının daha etibarlı və daha sərfəli formasıdır. Məsələ bundadır ki, investisiya imkanları istehlak tələbinin staqnasiyası üzündən geri qalır və ya fond bazarının dayanıqsızlığı və dəyişkənliyi səbəbindən etibarsız olur.
    2000-ci ildə iqtisadi bum ilk dəfə olaraq büdcə profisitinin yaranmasına gətirib çıxardı. Dövlət borcunun azaldılması məqsədilə profısitdən istifadəni tələb etmək əvəzinə, respublikaçıların Konqresdəki liderləri varlılardan tutulan vergilərin əlavə ixtisarlarını tələb edirdilər. Onlar belə vergi güzəştlərinə haqq qazandırmaq üçün qarşıdakı onillikdə büdcənin böyük müsbət saldosundan və iqtisadiyyatın sürətli inkişafından əvvəlcədən xəbər verir, işgüzar fəallığın gözlənilməz iqtisadi tənəzzül imkanlarını nəzərə almırdılar.
   
    Gizli kəsirin bəzi halları
    Böyük müsbət büdcə saldosunun olacağı barədə xəbərlər əlavə, lakin gizli büdcə kəsirinin yaranına imkanlarının lazımınca qiymətləndirilməməsinə gətirib çıxardı. Əvvəla, «büdcədənkənar» kəsir, yəni maliyyə hesabatında xüsusi fond mövcuddur. Bu fond isə hökumətə adi büdcədən kənar şəkildə əlavə borc pul almaq imkanı verir. Hökumət korporasiyası təsiri bağışlayan, oslində isə özəl olan korporasiya yaranır və öz adından borc pul götürür. Məsələn, Fermer Kredit Sistemi kənd təsərrüfatı borclarının subsidiyalaşdırılması üçün pul yığır. Yəni pulların Kənd Təsərrüfatı Nazirliyindən adi yolla–büdcə vasitəsilə alınması əvəzinə, bunu büdcədənkənar banklar şəbəkəsi həyata keçirir. Konqres həm də Maliyyə Nazirliyinə müraciət etmək əvəzinə «Maliyyə Korporasiyası» adlanan büdcədənkənar idarə yaratmışdır. Bu idarənin vəzifəsi borc-əmanət assosiasiyalarının təcili xilası məqsədilə yüz milyardlarla dollarlıq borcların alınmasıdır. Həmin məbləğlər bütün gəlirlərin ümumi mənbəyindən, yəni amerikalı vergi ödəyicilərindən götürülmüşdür.
    Digər gizli kəsir ticarətdə təzahür olunur. Biz istehsal etdiyimizdən daha çox istehlak edir, ixrac etdiyimizdən də daha çox xaricdən idxal edir və borc alırıq. Nəticədə ABŞ-ın xarici kredilərlar qarşısındakı dövlət borcu artır. Xaricdən alınan yüz milyard dollarlıq borcların faizlərini ödəmək işi isə ABŞ-ın vergi ödəyicilərinin üzərinə düşür.
    Sosial təminat sistemi də faktiki kəsirin gizlədilməsi üçün istifadə olunur. İşçilərin ödəniş cədvəlindən verginin sosial təminat sisteminə tutulması reqressiv vergidir və prezident Reyqanın hakimiyyəti illərində kəskin şəkildə artmışdı. Hazırda bu vergi hər il 120 milyard dollardan çox məbləğdə aktiv saldə əmələ gətirir. 1991-ci ildə ABŞ-ın vergi ödəyicilərinin 38%-i üçün sosial sığorta vergisi federal gəlir vergisindən yüksək olmuşdu. Bir çox amerikalılar ödəniş cədvəlindən olan bu çıxılmalarla məmnuniyyətlə razılaşır və fikirləşirlər ki, toqaüdə çıxan zaman həmin pulları ala biləcəklər. Əslində, sosial sığorta vergisi dövlət büdcəsinin kəsirinin kompensasiyası üçün, Ağ Iwin limuzinlərinin, reaktiv bombardmançıların, korporasiya subsidiyalarının və dövlət borcu üzrə faizlərin ödənilməsi üçün istifadə olunur.
    ABŞ-ın siyasi liderləri astronomik dövlət borcunun azaldılması ilə bağlı ən etibarlı vasitələrə məhəl qoymurlar:
    1) fiziki şəxslər və korporasiyalar üçün vergi bazasından vergi I, nılıllərinin və ayırmaların kəskin şəkildə azaldılması;
    2) proqressiv gəlir vergisinə qayıdış və əlavə milyard dollarların Inulı ,-ıyo daxil olması;
    3) şişirdilmiş hərbi büdcənin əhəmiyyətli şəkildə azaldılması və büdcə təxsisatlarının iqtisadiyyatın daha məhsuldar və ictimai faydalı sektorlarına ünvanlanması.
    Nəhayət, bu fəslin əsas müddəalarının yekunu aşağıdakı kimidir. Hökumət, demək olar ki, hər bir sahədə ictimaiyyət hesabına şəxsi fayda götürmək imkanları ilə biznes yaratmışdır. Hökumət özəl kapitalın subsidiyalar, müdafıə tədbirləri, kəsirli maliyyələşdirmə və qeyri-adekvat vergi sistemi vasitəsilə yığılmasını müdafiə edir. İri fermerlərdən tutmuş kurort yerlərinin sahiblərinə qədər, brokerlərdən tutmuş bankirlərə qədər, maşınqayıranlardan tutmuş raketqayıranlara qədər hamı varlılar üçün «ümumi rifah dövləti»nin yaradılmasına çalışır. Korporasiya sahibləri bizi yalnız öz gücümüzə arxalanmağa, onların qətiyyətliliyindən vəcdə gəlməyə məcbur etmək istəyirlər. Görünür, ehtiyat edirlər ki, dövlət yardımlarının kiçik formaları onlardan yan ötüb başqa əllərə keçə bilər.
   
    Qeydlər
    1. Richard Boyer and Herbert Morals, Labors UntoldStary (New York: United Electri-cal, Radio and Machine Workers, 1972), 331-32, 339.
    2. Mark Zepezauer and Arthur Naiman, Take the Rich offlWelfare (Tucson, Ariz.: Odonian, 1996); Donald Bartlett and James Steele, «Corporate Welfare, Time, November 9, 16, and 23, 1998; Janice Shields, Corporate Welfare and Foreign Policy (Washington, D.C.: İnter-hemispheric Resource Center, 1999).
    3. Zepezauer and Naiman, Take the Rich offWelfare, 75-77; «Department of İnterior Looks the Other Way,» Project on Government Oversight Reports, April 1995; and «The Airwaves: Al Gores Amazing Gift,» Nation, March 10, 1997.
    4. Ralph Nader Cuttign Corporate Welfare (New-York, Seven Stories, 2000), John Canham-Clyne, «Cut Corporate Welfare,* Public Citizen, July zAugust 1995, 1, 9-11; Jonathan Dushoff, «Gold Plated Giveaways,» Multinational Monilər, JanuaryzFebruary 1993, 16-20.
    5. Zepezauer and Naiman, Take the Rich off Welfare , 56-68.
    6. Frank Kofsky, Harry S Truman and the War Scare of!948 (New York: St. Martins, 1994).
    7. «$62 Billion Bank Bailout in Mexico İncites Outrage as Critics Say İt Helps the Rich,» New York Times, July 31, 1998.
    8. Peter Brewton, The Mafia, CİA & George Buslı (New York: Shapolsky, 1992); Washington Post, September 2, 1988, and May 27, 1990.
    9. «Crony Capitalism, Nation, October 19, 1998, 3.
    10. Bartlett and Steele, «Corporate Welfare*; survey of thirty citics by ıhe U.S. (onferencc «f Mayors, reported in San Francisco Buy Guardian, October 6, 1999; Joarına (agan and Neil deMatısc, Ficld ofSchcmcs: Üow tiw Great Stadium Swindle Tnnıs Publtc Money into frivulc Irofn (Monroe, Mainc: (ornınon (ourage Press, 1998).
    11. Zepezauer and Naiman, Take the Rich off Welfare, 115-16.
    12. Washington Post, March 3, 1988.
    13. Savannah Blaekwell, «You Lose,» San Francisco Bay Guardian, August 13, 1997.
    14. Michael Haddigan, «Rockefeller Foundation Will Weigh in During Tax Debate,* Arkansas Times, December 13, 1996.
    15. New York Times, April 18, 1997.
    16. Ken Silverstein, «Trilliondollar Hideaway,* Mother Jones, December 2000.
    17. New York Times, December 1, 1996.
    18. Michael Phillips, «Taking Shelter,* Wall Street Joumal, August 4, 1999.
    19. Wall Street Journal, October 10, 2000.
    20. New York Times, July 29, 1996.
    21. Bax: Ümumi Mühasibatlıq İdarəsinin Hesabatı (GAO), San Francisco Examiner, April 15, 1999; Paul Sweeny; «Profiting from Tax-Proof Companies,» New York Times, April 5,1998.
    22. «İRS Shifts Audit Focus from Rich to Poor,» Associated Press report, April 16, 2000; David Cay Johnstons reports in New York Times, April 13 and 18, 1997.
    23. Bax: Konqresin büdcə idarəsinin statistik məlumatı, New York Times, April 5, 1998.
    24. «Money for Nothing,» Nation, September 1, 1997, 5.
    25. CTJ News, Citizens for Tax Justice, Washington, D.C.July 1999.
    26. CTJ Updale, Citizens for Tax Justice, November 1997.
    27. Bir çox mal və xidmətlərə vahid tarif üzrə ftksə olunan satış vergisi tətbiq olunur. Aksiz xüsusi tariflərlə müəyyən edilən və xüsusi mallara tətbiq edilən vergidir. Avtomobil benzininə və siqaretə tətbiq edilən vergi aksizdir.
    28. Bax: Tax Notes, July 31,1995.
    29. New York Times, September 1, 2000; and C77 Update, April 2000.
    30. Ödəyən kimdir? 50 ştat üzrə vergilərin bölüşdürülməsinin təhlili. Bax: Citizens for Tax Justice. June 2000; < http: z www. ctj.org>
    31. Karl Marx, Capital, vəl. 1 (Harmondsworth, Middlesex, England: Penguin, 1976), 919.
   
   
    HƏRBİ İMPERİYA VƏ QLOBAL HÖKMRANLIQ
    ABŞ demokratik dövlət hesab olunur. ABŞ həm də dünyanın yeganə fövqəldövlətidir. Əgər onun silalılı qüvvələrinin dağıdıcılıq qabiliyyətini və daha zəif ölkələrə birbaşa və dolayı müdaxilələrinin tezliyini nəzərə alsaq, ABŞ hərbi cəhətdən dünyanın başlıca dövlətidir.
   
    Qlobal məğlubetmə qabiliyyəti
    Reyqandan tutmuş Buşa qədər–bütün administrasiyaların hakimiyyətdə olduğu dövrdə ABŞ bütün Yer kürəsinə səpələnmiş 350-dən çox iri bazada və yüzlərlə kiçik hərbi tikililərdə minlərlə atom silahı və yüz minlərlə hərbi personal yerləşdirmişdi. Bu nəhəng hərbi maşın, gorünür, öz ekspansionizmində çox madcıl olan Sovet İttifaqının qarşısını almaq üçün lazım idi. Hərçənd, faktlara görə, Sovetlər Birliyi «soyuq müharibə» dövrünün siyasi kursunu tədqiq edən mütəxəssislərimizin bəyan etdiyi qədər güclü deyildi və silahlanmaya da onların iddia etdiyi səviyyədə cəhd göstərmirdi1. 1990-1991-ci illərdə SSRİnin və Şərqi Avropanın digər sosialist ölkələrinin dağılmasına baxmayaraq, ABŞ-ın hərbi təxsisatları büdcəni sarsıdacaq qədər yüksək səviyyədə qalmaqda davam edir. Amerikanın xaricdəki hərbi gücü yenə də əvvəlki səviyyəsindədir. lyni zamanda, ABŞ «soynq müharibə» dövründəki atom silahı triadasını saxlayır. Bunlar qitələrarası ballistik raketlər, dənizdə yerləşdirilmiş ballistik raketlər və nüvə başlıqlı uzaq radiuslu təsirə malik bombardmançılardır. ABŞ-ın bu strateji üçlüyünün tərkib hissələri SSRİyə–artıq mövcud olmayan düşmənə yönəldilmişdir. 1995-2000-ci illər arasında ABŞ-ın atom silahlarının tuşlandığı ərazilərin siyahısı 20% artmışdı. Bu siyahıya Rusiya, Belarus, Ukrayna, Qazaxıstan, Çin, İran, İraq və Şimali Koreyadakı hədəflər də daxil idi2.
    Prezident Klinton «soyuq müharibə» dövründə silahlanmaya daxil edilmiş bəzi silah sistemlərindən imtina edə bilmədi, bununla belə, Klintonun hakimiyyəti illərində (1993-2000) bu siyahıya daha bir neçə yeni sistem əlavə olundu. Ölkənin hərbi büdcəsi hətta inflyasiyanın nəzərə alınması şərtilə 1970-ci illərin silahlanma dövrünün büdcəsindən yüksək idi. Vəzifədən getməzdən əvvəl Klinton 2000-2005-ci illərin hərbi büdcəsini 1,87 trilyon dollar məbləğində planlaşdırırdı3.
    Digər ölkələr, ABŞ-dan fərqli olaraq, öz büdcələrinin hərbi maddələrini azaldırdılar. 1999-cu ildə Konqres hərbi xərcləri 289 milyard dollar məbləğində müəyyənləşdirdiyi halda, Rusiya ABŞ-dan sonra ikinci yeri tutaraq, hərbi xərclərə 55 milyard dollar ayırmışdı. Daha sonra Yaponiya (41 milyard dollar), Çin (37,5 milyard dollar) və Böyük Britaniya (34,6 milyard dollar) gəlirdi. ABŞ silah ticarətinin həcminə görə dünyada birinci yeri tutur. 1999-cn ildə ABŞ-dan silah ixracı 53,4 milyard dollar təşkil etmişdi. Bu, onun yaxın rəqibi Böyük Britaniyadan iki dəfə çoxdur. Silah satişının sübsidiyalaşdırılması hər il amerikalı vergi ödəyicilərinə 7 nülyard dollardan artıq məbləğə başa gəlir. Federal hökumət bununla yanaşı, xarici dövlətlərin rəhbərləri arasında bu satış üçün əlverşli şəraitin yaradılmasına, həmçinin beynəlxalq silah sərgilərinin keçirilməsinə əlavə 26 milyard dollar xərcləyir. Hökumət tərəfindən snbsidiyalaşdırılan xarici satışlardan xeyir götürənlər isə hərbi ınüqavilələr bağlayan korporasiyalar olur4.
    Əgər birbaşa hərbi xərclərlə birlikdə aşağıdakılar da nəzərə alınaısa, onda ABS-ın indiki hərbi xərclərinin orta illik səviyyəsi 500 milyard dolları və ya bütün federal büdcənin üçdə birini üstələyəcək: 1) hərbi veteranlara verilən təqaüd və yardımlar, 2) dövlət borcu üzrə federal ödənişlərin hərbi hissəsi (hər il 150 milyard dollara qədər məbləğ), 3) hərbi tədqiqatlarla əlaqədar federal elmitədqiqat işlərinin məxaric fondunun 70%-i, 4) hərbi yönümlü kosmik proqramlar, 5) qeyri-hərbi idarələr üzrə həyata keçirilən digər nəzərə alınmamış müdafiə xərcləri (məsələn, ABŞ-ın Energetika Nazirliyinin nüvə silahlanmaları proqramları onun büdcəsinin yarısından çoxunu təşkil edir).
    Federal büdcəyə diskresion xərclər (prezidentin və Konqresin hər il ayırdığı və istədiyi kimi xərclədikləri maliyyə vəsaitləri) və məcburi xərclər (artıq mövcud icazələrə uyğun olaraq məcburi qaydada ayrılan maliyyə vəsaitləri; məsələn, dövlət borcu üzrə ödəmələr və ya sosial sığorta sisteminə ödəmələr bu qəbildəndir) daxildir. ABŞ büdcəsinin diskresion hissəsində hərbi məqsədlərlə bağlı xərclər ABŞ-ın bütün qalan daxili proqramlarının xərclərini üstələyir.
    Klinton hökuməti açıq kosmosda fəaliyyət göstərən raket sisteminin yaradılması hesabına ABŞ Silahh Qüvvələrinin döyüş qabiliyyətinin gücləndirilməsi üzrə Reyqan administrasiyasının planının bərpasına 7 milyard dollar ayırmışdı. Proqram yerinə yetirilməsi mümkün olmayan təsir bağışlayır və həddən artıq bahalı görünür. Proqramın indiki dəyəri 55 milyard dollardır. «Ulduz müharibələrinin övladı» adlanan bu proqram yerüstü nüvə raketlərinin köməyüə ABŞ-a qarşı bütün mümkün hücumların qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulur. Əgər layihə uğurlu olarsa, bütün digər ölkələrin nüvə arsenahm geridə qoyar və onları Amerika raketlərinə qarşı durmaq vasitələrindən məhrum edər. Bu isə, öz növbəsində, həmin ölkələri öz hücum sistemlərini nüvə silahının tətbiqi ilə təkmilləşdirmək üçün gələcək xərclərə təlırik edər5. ABŞ Silalılı Qüvvələrinin Birləşmiş Kosmik Komandanlığının başçısı Cozef Eşli bildirmişdir: «Biz kosmosdan və kosmos istiqamətində zərbə endirmək fikrindəyik. Biz nə vaxtsa Yerdəki hədəfləri gəmiləri, təyyarələri və yerüstü obyektləri kosmosdan vura biləcəyik».
   
    Pentaqon Peyk əleyhinə silahları genişləndirmək niyyətindədir.
    Bu silahlar ABŞ-a rəqiblərin gəmilərdə və ya peyklərdə yerləşdirilmiş elektron kəşfiyyat aparatını neytrallaşdırmaq imkanı verir. ABŞ Silalılı Qüvvələrinin Birləşmiş Kosmik Komandanlığının bəyan etdiyi kimi, onun məqsədi «Amerika investisiyalarının və ABŞ maraqlarının müdafiəsi üçün nəzərdə tutulmuş hərbi əməliyyatların aparıldığı kosmik zonada» hökmranlığın bərqərar edilməsidir7. Belə planlar kosmik fəzanın istifadəsi barədə, ABŞ da daxil olmaqla, 91 dövlət tərəfindən imzalanmış müqaviləni pozur. Müqavilə kütləvi qırğın silahlarının kosmosda yerləşdirilməsinə qadağanı nəzərdə tutur.
    İndi hərbçilər kosmosdan yerə güclü elektromaqnit və ya impuls şüaları yönəltməklə Yer kürəsinin bütün əhalisinin intellektual qabiliyyətinə zərbə vura bilərlər. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri təmsilçilərinin təsvir etdiyi kimi, bu şüalar uzunmüddətli «ciddi psixoloji pozuntulara və qavrama çaşqınlığına» gətirib çıxara bilər.Butəzahürlərdən müdafiə olunmaq mümkün deyil. Söhbət elə qorxunc silahdan gedir ki, bu silaha qarşı dura bilən hərbi qüvvə yoxdur8.
   
    Hərbçilərin israfçılığı və fırıldaqçılığı
    Müdafiə Nazirliyinin (mənzil-qərargahının beşbucaqlı böyük binasına görə onu Pentaqon da adlandırırlar) tədarük proqramı var ki, onun reallaşdırılma prosesi başdan-ayağa dələduzluq və möhtəkirçi əməliyyatlarla doludur. Konqresin istintaq orqanı -ABŞ-ın Ümumi Mühasibat Hesabatı İdarəsi aşkar etmişdir ki, hərbi büdcə müntəzəm şəkildə milyardlarla dollar məbləğində dəyərindən çox artırılır və bunun məqsədi həmin büdcənin Konqresdə qəbulu zamanı mümkün ixtisarları əvvəlcədən kompensasiya etməkdir. Pentaqonun baş müfəttişi etiraf etmişdir ki, sifarişlərin uçot sistemi bir çox hallarda elə nizamsız olur ki, müfəttiş nəzarətinə tam tabe olmur. Mütəxəssislərin əksəriyyətinin qiymətləndirməsinə görə, hər il 15 milyard dollardan 40 milyard dollara qədər məbləğ izsiz-soraqsız itir və onhırı tapmaq, ya da müvafiq şəkildə hesabatlarını hazırlamaq mümkün olmur9. Belə məbləğlər, sadəcə, yoxa çıxmır, onlar kimlərinsə ciblərinə axır.
    Görünür, israfçılıq, dələduzluq və ikili hesab kimi keyfiyyətlər hərbçilərin fəaliyyət tərzidir. ABŞ-ın Ümumi Mühasibat Hesabatı İdarəsi xəbər verirdi ki, Pentaqonun anbarlarında madditexniki təchizatın 41 milyard dollarlıq qalıqları toz içində pas atır10. ABŞ-ın Quru Qoşunları böyük yükgötürmə qabiliyyəti olan vertolyotların hazırlanmasına və istehsalına 1,5 milyard dollar ayırmışdı, hərçənd bu sinifdən olan vertolyətlar onlarda var idi. Hərbi Dəniz Donanması da vertolyətların analoji modellərini sifariş vermişdi. ABŞ-ın Hərbi Hava Qüvvələri F-22 qırıcısının istehsalına 64 milyard dollar xərcləmiş və 6-15 milyard dollarlıq vəsaiti smetadan artıq sərf etmişdi. Məqsəd F-16 qırıcısını başqası ilə əvəz etmək idi. Hərçənd, F-16 qırıcısı dünyada bu tip təyyarənin ən yaxşısı idi. Elə həmin vaxt Hərbi Dəniz Donanması min yeni F-18 qırıcılarının istehsalına 80 milyard dollarlıq təxsisat ayırmışdı. Konqres Hərbi Dəniz Donanmasının ehtiyac duymadığı yeni gəmilərin tikintisinə və Hərbi Hava Qüvvələrinin arzulamadığı C-130 nəqliyyat təyyarələrinin istehsalına səs vermişdi. Prezident Klinton Pentaqonun heç bir vaxt sifariş vermədiyi B-2 bombardmançılarının əlavə sayda istehsalı və «Sea Wolf sualtı gəmilərinin silahlandırılması üçün təzyiq göstərirdi».
    Müdafıə Nazirliyinin podratçıları, adətən, məsləhət xərcləri ilə bağlı əsassız və böyük xərcləri hesaba salırlar. Məlumdur ki, onlar müxtəlif hərbi idarəbrə iki müxtəlif hesabat təqdim edir və eyni bir xidmətə görə dövləti 2 dəfə xərc çəkməyə məcbur edirdilər. Onlar tədqiqatların nəticələrini və texniki xarakteristikaları saxtalaşdırırdılar ki, malik olduqları silahların daha effektiv növlərinin istehsalını qabağa salsınlar. Hərbi idarələrin yüksək vəzifəli podratçılarının bir çoxu ciddi cinayət ittihamı ilə məsuliyyətə cəlb edilir, lakin bir çox hallarda dələduzluq cəzasız qalır12.
    Dövlət kisəsindən daha kiçik miqyaslarda da oğurlayırlar. Hərbçilər qiyməti 90 sent olan elektrik lampalarına 511 dollar xərcləmiş, qiyməti 12 dollar olan unitazüstü oturacaqlara 640 dollar vermişlər. Pentaqonun madkar təchizatçıları iki yükgötürmə qurğusuna görə «Boinq Aircraft» şirkətinə 5096 dollar xərcləmiş, təkrar danışıqların gedişində isə qiyməti 1496 dollara endirmişlər. Həmin qurğuların real qiyməti elə 1496 dollar idi. «McDonnel Douglas» şirkəti C-17 təyyarəsinin qapı rəzələri üçün 2187 dollarlıq hesabat vermişdi, hərçənd onların real qiyməti 31 dollar təşkil edirdi13.
    Hərbçilərin təqaüdlərinə milyardlarla dollar sərf olunur və bu pul əsasən gəlirləri çox olan yüksək rütbəli zabitlərə gedir. Hərbi bazalarda qolf meydançalarının, polo oyunu üçün çəmənliklərin, restoranların, zabit klublarının tikintisinə böyük məbləğlər ayrılmışdı. Bunlar qızıl suyuna çəkilmiş çılçıraqlarla, palıd haşiyələrlə və mərmər furniturla təchiz edilmişdi. Pentaqon Florida ştatında əla bir mehmanxananı icarəyə götürərək, hər il bu mehmanxanaya 27,2 milyon dollar məbləğində federal subsidiya sərf edir. ABŞ-ın Endryus hərbi hava bazasında iki qolf meydançası kifayət etməmiş, 5,1 milyon dollarlıq üçüncü qolf meydançası da tikilmişdi. Sosial sığorta sisteminin böyük büdcə ixtisarları dövründə Konqres 7 ədəd dəbdəbəli təyyarənin 8 milyard dollara alınmasını aşkar etmişdi. Bu təyyarələr Pentaqonun baş komandanlığının üzvlərinə xidmət göstərmək üçün nəzərdə tutulmuşdu14.
   
    Pentaqonun mənfəətləri
    Vergi ödəyicilərinin nöqteyinəzərincə, bir çox hərbi xərclər qeyriməhsuldar və israfçı xarakter daşıyır. Lakin nəhəng korporasiyaların hərbi podratçıları hərbi xərclərdən vəcdə gəlirlər. Qeyri-hərbi sahələrdə riskli əməliyyatlara qoyulan investisiyalarla müqayisədə bu investisiyalardan gələn gəlir iki və ya üç dəfə çoxdur. Digər aspektləri də nəzərdən keçirək.
    • Bu tip sövdələşmələrdə risk yoxdur. Əgər avtomobil istehsalçıları öz məhsullarının satışından narahatlıq keçirirlərsə, silah alverçilərində məhsulların satışı hökumət idarəsi ilə bağlanmış müqavilərlə təminat alır.
    • Demək olar ki, bütün müqavilələr müsabiqədənkənar şəkildə, istehsalçı korporasiyaların müəyyənləşdirdiyi qiymətlər əsasında bağlanır. Bir çox iri hərbi müqavilələr maliyyə vəsaitlərinin 100%-dən 700%o-ə qədər məbləğində istafçılıqla yerinə yetirilirdi. Hamıya məlum nümunə kimi, C-17 ağır nəqliyyat təyyarələrinin tikinti proqramını göstərmək olar. Proqramın həyata keçirilməsinə smetadan əlavə 4 milyard dollar xərclənmişdi (hərçənd, təyyarələrin qanadları qırılıb düşməkdə davam edir)15.
    • Pentaqon şəxsi biznesi birbaşa subsidiyalaşdırır, ona elmitədqiqat işlərinin nəticələrini, binaların dövlət torpaqlarını, modernləşdirilmiş və yenidən təchiz edilmiş müəssisələri, 7 milyard dollara çatan illik subsidiyaları ötürür16.
    • Kapitalist iqtisadiyyatında istehlak mallarının təkrar istehsalı bazarda malların yığılıb qalmasına gətirib çıxara bilər. Lakin müdafiə xərclərinin yaratdığı tələb və investisiya zonasında istehlak bazarı ilə rəqabət baş vermir və inkişafm son həddi praktiki şəkildə mövcud olmur. Silahların hazırlana və istehsal oluna biləcək daha müasir növləri həmişə var.
    Biznes dünyası hökumət xərclərinin bir çox başqa növləri ilə müqayisədə hərbi xərclərə daha çox üstünlük verir. Əməyin mühafizəsinə, ətraf mühitin müdafiəsinə, narkomanların reabilitasiya proqramlarına, dövlət məktəblərinə və sosial təminatın digər obyektlərinə yatırılan dövlət pulları insanların tələbatlarını ödəyir, iş yerləri yaradır və əhalinin ahcılıq qabiliyyətini qaldırır. Lakin bu proqramlar qeyri-kommersiya tipli ictimai sektoru genişləndirir və əhalinin tələbatını şəxsi bazardan uzaqlaşdıraraq biznesə birbaşa qazanc gətirmir. Bundan fərqli olaraq, silahm hazırlanması və istehsalı üzrə müqavilələrdə böyük məbləğdə dövlət vəsaitləri xüsusi korporativ sektora axıdılır və mənfəətin qeyri-adi dərəcədə yüksək normasını verir.
    ABŞ rəhbərləri bəyan edirlər ki, hərbi xərclər iş yerləri yaradır. Əslində, pornoqrafıya və fahişəlik də bu effekti verir, lakin pulları xərcləməyin və məşğulluğu artırmağın daha ləyaqətli və şərəfli üsulları var. İqtisadiyyatın mülki sahələrinə ayrılan təxsisatlar istənilən şəraitdə hərbi xərclərlə müqayisədə daha çox sayda iş yerinin yaradılmasına gətirib çıxanr. Məsələn, 1 milyard dollarliq hərbi sifariş (1990-cı ilin qiymətləri ilə) orta hesabla 25000 iş yeri yaradır. Lakin elə bu məbləğ mənzil tikintisində 36000 sayda iş yerinin, təhsildə 41000 iş yerinin, səhiyyədə 47000 iş yerinin yaradılmasına səbəb ola bilər17. ABŞ-ın Ümumi Mühasibat Hesabatı İdarəsi müfəttişlərinin hesabatı göstərir ki, lazımsız hərbi bazalar bağlansaydı, milyardlarla dollara qənaət etmək mümkün olardı. Əlbəttə, bazaların ləğv edilməsi həmin bazalarda xidmət göstərən bir çox insanlara çətinlik törədə bilər. Lakin elə həmin hesabatda bildirilir ki, bazaların ləğv olunduğu bəzi yerlərdə ləğvedilmə prosesinin yerli iqtisadiyyata mənfı təsiri hiss olunur. Hərçənd elə ərazilər də var ki, orada mənfı və əlverişsiz nəticələri yumşaltmağa müvəffəq olmuşlar18.
    Qanunvericilik və məhkəmə orqanlarının, həmçinin müxtəlif idarə komissiyalarının illik xərclərinin cəmi Pentaqonun sərf etdiyi məbləğin l%)dən də az hissəsini təşkil edir. 1997-ci ildə Konqres 150000 nəfər əlil uşağın əlavə sosial yardımını azaltmaqla 800 ınilyon dollara qənaət etmişdi. Bu məbləğ bir B-2 bombardmançısının saxlanma və istehsal dəyərinin üçdə birindən az hissəsini təşkil edir19. Son bir neçə ildə HHQnin yeni qırıcılarına xərclənmiş 100 milyardlarla dollarlar böyük şəhərlərimizin əksəriyyətində ictimai noqliyyat sisteminin qurulmasına imkan verərdi. Amerikanın orta səviyyəli bir şəhər əhalisinin bir neçə həftə ərzində Pentaqona vergi şəklində verdiyi pullar onların bələdiyyə borclarının tamamilə ödənilməsi üçün kifayət edərdi. Silalılı qüvvələrin yüksək rütbəli zabitlərinin təqaüdlərinin cəmi federal yardım proqramları üzrə ünuımi xərclərə, məktəblərdə uşaqların səhər yeməkləri ilə təminatına və qida ilə bağlı bütün xərclərə bərabərdir. Son yarım əsrdə aləm silahına xərclənmiş 5,5 trilyon dollarlıq xərclər təhsilə, dövlət sosial təminatına, iş yerlərinin yaradılması proqramına, ətraf mühitin qorunmasına, elmin inkişafına, elektrik enerjisinin istehsalına, kənd təsərrüfatına, hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyətinə, lı ımeinin bələdiyyə və rcgional inkişafa ayrılan xərclərin cəmini üstələyir.
    Korporasiyaların müdafiə podratçıları Amerikanı hərbi məqsədlərə ayrılan qarşısıalınmaz xərclər məngənəsində saxlamaq üçün hər yerdə hərbçilərin fıkirlərini təbliğ edir, seçki kampaniyalarına pullar ayırır, lobbiləşməni və kütləvi reklam tədbirlərini həyata keçirirlər. Müdafiə Nazirliyi müxtəlif silahlanma sistemlərini sürətləndirmək üçün sərgilərə, filmlərə, nəşrlərə, press-relizlərə yüz milyonlarla dollar xərcləyir. Pentaqon ali təhsil müəssisələrinin ictimaisiyasi tədqiqat şöbələrində hərbçilərin problemləri ilə bağlı tədqiqat işlərinin layihələrini maliyyələşdirir. Keçirilən yüzlərlə konfransda, minlərlə reklam bukletində, Pentaqonun himayəsində olan «müstəqil alimlərin» yazdıqları məqalə və kitablarda hərbçilərin baxışları zahiri parlaqlıq və akademik mötəbərlik alır.
   
    Hərbçilərin gizli israfçılığı
    Hərbçilər ətraf mühitə və insan həyaüna gizli şəkildə ciddi ziyan vururlar. Silalılı qüvvələr mərmi atışı təlimlərinin və manevrlərin aparılması üçün ölkə daxilində və xaricdə milyonlarla akr torpaq sahəsindən istifadə edir, bitki aləminə, canlı aləmə və insanların sağlamlığına uzunmüddətli ziyan vururlar. Amerikalı hərbçilər ciddi etirazlara baxmayaraq, yarım əsr ərzində Puertorikonun Vekes adasından bombardmanlar üçün təlim yeri kimi istifadə edirdilər. Adanın ərazisi bombardmanlar nəticəsində uranla və xərçəng yaradan digər ağır metallarla zəhərlənmiş, nəticədə yerli əhalinin xərçəng xəstəliyinə tutulma halları normal ekologiyası olan digər ərazilərin əhalisi ilə müqayisədə bir neçə yüz dəfə artmışdı. ABŞ və Cənubi Koreyadakı mərmi atışları üçün təlim yerlərində də insanların sağlamlığı və ekologiyası üçün faciəvi nəticələri aşkar etmək olar21.
    Hərbçilərin istifadə etdikləri milyonlarla ton material atmosferin ozon qatını dağıdır. Hava, torpaq, qrunt suları zəif uran, pluton, tritiy, qurğuşun, mühərrik yanacağı və toksik tullantılarla çirklənir, həyat üçün təhlükəli olan kimyəvi və bioloji birləşmələrin böyük miqdarda toplanması baş verir. Atom bombalarının sınaqları zamanı öz ölkəmizin və xaricdəki böyük ərazilərin əhalisi zəhərlənməyə məruz qalmışdır. On illərlə davam edən gərgin etirazlardan sonra hökumət, nəhayət, etiraf etmişdir ki, atom silahının istehsalında iştirak edən amerikalı fəhlələr radioaktiv şüalanmaya və kimyəvi maddələrin təsirinə məruz qalmışlar. Belə şüalanmalar isə xərçəng xəstəliyinə və erkən ölümlərə gətirib çıxarır. ABŞ-ın Energetika Nazirliyi hesab edir ki, atom silahının istehsalı və sınaqdan keçirilməsi nəticəsində çirklənmiş ərazilərin təmizlənməsi 200 milyon dollara başa gələcək və bir neçə on il ərzində həyata keçiriləcək. Bununla belə, nazirlik nüvə silahlarının istehsalı üçün nəzərdə tutulmuş 9 yeni zavodun tikintisinə 40 milyard dollar ayırır22.
    Hərbçilər öz hərbi qulluqçularına da təhlükə təşkil edirlər. Sıravi hərbçilər və unter zabitlər atışmalarda, sınaq uçuşlarında, manevrlərdə və döyüşə hazırlığın digər formalarında müntəzəm şəkildə həlak olurlar. «Qeyri-döyüş itkiləri» adlanan belə təlimlərdə hər il orta hesabla 2534 insan həlak olur23. On minlərlə veteran 1950-ci illərin atom sınaqlarında aldıqları radioaktiv şüalanmadan və Vyetnam müharibəsi dövründə toksiki herbisidlərdən xəstələnmiş və ya ölmüşlər. Fars körfəzindəki müharibənin 200000-dən çox veteranı böyük ehtimalla zəif uranın və digər yüksək toksikli materialların təsirinə məruz qalmışlar. Onlara Sibir xorasına qarşı vaksin peyvənd edilmiş və bu vaksin, güman edildiyi kimi, ciddi xəstəliklərə gətirib çıxarmışdır. Görünür, əsgərlərin Sibir xorasına qarşi vaksinləşdirilməsi bakteroloji müharibələrə müqavimət göstərmək tədbiri kimi həyata keçirilirdi. Konqres vaksinləşmənin təhlükəsizliyini təsdiq edəcək tədqiqatların sonuna kimi vaksinləşməni dayandırmaq imkanlarını tələb edən zaman Pentaqon rədd cavabı verdi. 2000-ci ildə olduğu kimi, Sibir xorasına qarşı vaksindən imtina edən əsgər hərbi tribunala verilə bilər24.
   
    İqtisadi imperializim
    Son onilliklərdə Amerikanın sənaye şirkətləri və bankları yüksək mənfəət norması ilə cəlb edilən «üçüncü dünya» (Asiya, Afrika və Latın Amerikası) ölkələrinə aktiv şəkildə sərmayə qoyurdular. Bu mənfəət isə zəhmətkeşlərə çatacaq pulun əskik verilməsi və vergilərin, təbiəti mühafizə qanunvericiliyinin, əməyin mühafizəsinin və istehlakçı hüquqlarının müdafiəsinin, demək olar ki, mövcud olmamasının nəticəsidir. ABŞ hökuməti kapitalların və iş yerlərinin belə köçürülməsini subsidiyalaşdırarkən köçürmə ilə bağlı bəzi xərcləri ödəmişdi. ABŞ hökuməti həm də korporasiyalara xarici investisiyalarla bağlı vergi güzəştləri təqdim edir və eyni zamanda xarici dövlətlə baş verə biləcək müharibələr və müsadirələr nəticəsində bütün itkilərin kompensasiyasına zəmanət verirdi. Vaşinqton Amerika şirkətlərinin aktivlərini tam kompensasiyasız milliləşdirən istənilən ölkəyə siyasi planda yardım etməkdən imtina edir.
    Amerika korporasiyalarının investisiyaları «üçüncü dünya» xalqlarının həyatlarının yaxşılaşdırılmasına kömək etmir, əksinə, daha da çətinləşdirir. Məhz buna görə də dünyada kasıbların sayı əhalinin sayından daha sürətlə artır. Transmilli korporasiyalar yerli müəssisələri biznesdən sıxışdınb çıxarır, onların bazardakı yerinə sahib durur. Aqrobiznes kartelləri satlıq bitkilərin istehsalı üçün nəzərdə tutulmuş ən yaxşı torpaqları müsadilə edir (adətən, bunlar böyük miqdarda pestisid tələb edən monokulturadır), yerli əhalinin istifadə etdiyi yüzlərlə növ ərzaq bitkilərinin kimyəvi gübrələr olmadan becərilməsinə isə çox az sahə saxlayır25.
    Korporasiyalar yerli əhalini öz ərazisindən çıxarıb, onu özünü ərzaqla təmin etmək qabiliyyətindən məhrum edirlər. Nəticədə bazar ümidsiz insanlarla dolur və bu adamlar cüzi əmək haqqına görə var qüvvələri ilə çalışmağa məcbur olurlar. Bir çox hallarda bu məvaciblər həmin ölkənin minimal əmək haqqı barədə qanun-vericiliyini pozur. Məsələn, Haitidə olan «Disney», «Walmart», «J.C.Pcuny», «Sears» korporasiyaları öz fəhlələrinə saatda 11 sent ödəyirlər. Birləşmiş Ştatlar uşaq əməyinin və icbari əməyin qadağan olunması barədə beynəlxalq konvensiyanı imzalamaqdan imtina edən azsaylı ölkələrdən biridir. Onun bu mövqeyi «üçüncü dünya» ölkələrində və ABŞ-ın özündə uşaq əməyinin Amekika korporasiyaları tərəfindən istifadəsi ilə şərtlənir. Burada 12 yaşlı uşaqlar yüksək travmatizındən və ölüm hallarından əziyyət çəkir, onların əməyi isə qanunla müəyyənləşdirilmiş minimal dərəcədən də az miqdarda ödənilir27.
    Korporasiyaların ucuz əməkdən istifadə edərək öz ölkəsində və xaricdə topladığı pullar istehlakçılara aşağı qiymətlər şəklində ötürülmür. Korporasiyaların aşağı məvacibli uzaq rayonlara köçürülməsinə səbəb həmin pulların ABŞ istehlakçıları üçün qorunması deyil. Əslində, korporasiyalar özlərinin mənfəət normasını artırmağa çalışırlar. Həftədə 80 saat və saatda 13 sent tarifi ilə isləyən indəneziyalı uşaqların düzəltdiyi çəkmələr ABŞ-da 80 dollardan baha satılır (1990-cı illərin qiymətləri ilə). Bu halda əməyin dəyəri 2,60 dollar qiyməti ilə hesablanır28.
    İkinci Dünya müharibəsi qurtarandan sonra Amerikanın xarici dövlətlərə ötürdüyü hərbi yardım 230 milyard dollardan artıq məbləği əhatə edirdi. Birləşmiş Ştatlar xarici dövlətlərdə iki milyondan çox hərbçini və polisi hazırlamış və yaraqlarıdırmışdı. Məqsəd həmin dövlətləri xarici istiladan qorumaq yox, Amerika invcstisiyalarını və hakim oliqarxları yerli əhalinin təlatümlərindən müdafiə etmək idi29.
    Amerikanın «yardım» pulları həm də infrastrukturun yaradılmasına yönəldilir və xüsusi korporativ investorlar üçün xarici dövlətlərdəki limanların, şose yollarının, kommunikasiyaların zəruriliyi ilə ifadə olunur. Amerikanın xarici dövlətlərə yönəltdiyi qeyri-hərbi yardım da müəyyən şərtlərlə müşayiət edilir. Bir çox hallarda vəsaitlərin yalnız Amerika istehsalı olan məhsullara xərclənməsi, ABŞ şirkətlərinə investisiya üstünlüklərinin təqdim edilməsi tələb olnnur. Bu isə istehlak təbbini yerli ərzaq məhsullarından və çoxişlənən mallardan uzaqlaşdıraraq, idxal məhsullarının xeyrinə lltiqaınəlbıulirir. Nəticədə asılılıq, aclıq və borclar artır»1. Pul yardımının əsas hissəsi ölkəyə gəlmir, yardım alan ölkələrin əliəyri rəsmi şəxslərinin və maliyyə möhtəkirlərinin şəxsi hesablarına keçir.
    Yardım digər mənbələrdən də daxil olur. 1944-cü ildə Bretton-Vuds şəhərində (Nyu-Hempşir ştatı) Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Dünya Bankını (DB) və Beynəlxalq Valyuta Fondunu (BVF) yaratdı. Hər iki təşkilatda üzvlərin malik olduğu səslərin sayı iştirakçı ölkələrin maliyyə yatırımı ilə müəyyənləşdirilir. Ona görə də Birləşmiş Ştatlar əsas «donor» kimi hökmran mövqe qazanmışdı, onun ardmca Almaniya, Yaponiya, Fransa və Böyük Britaniya gəlirdi. Bu beynəlxalq təşkilatlar onlara daxil olan ölkələrin vergi ödəyiciləri tərəfındən maliyyələşdirilsə də, BVF ciddi şəkildə seçilmiş bankir qrupu ilə məxfi rejimdə əməkdaşlıq edir və varlı ölkələrin maliyyə nazirliklərinin qulluqçularını toplamaq yolu ilə özünün işçi heyətini təşkil edir.
    Hesab olunur ki, Dünya Bankının və Beynəlxalq Valyuta Fondunun vəzifəsi dövlətin iqtisadi inkişafına kömək etməkdən ibarətdir. Həqiqətdə isə baş verənlər tamam başqa cürdür. Fərz edək ki, müəyyən bir kasıb ölkə öz iqtisadiyyatının hər hansı bir sahəsini inkişaf etdirmək üçün DBdən maliyyə vəsaiti götürür. Əgər bu ölkə ixrac qiymətlərinin düşməsi nəticəsində və ya digər səbəblər üzündən böyük faizləri ödəmək iqtidarında olmasa, o, yenidən və bu dəfə BVFdən borc götürməli olacaq. Lakin BVF ölkəyə «struktur yenidənqurma proqramı»nı sırıyır. Bu proqram borclu ölkədən aşağıdakıları tələb edir: transmilli korporasiyalar üçün güzəştli vergilərin təqdim edilməsi, zəhmətkeşlərin məvaciblərinin aşağı salınması, yerli müəssisələrin xarici idxaldan və xarici udulmalardan müdafiə olunmasına cəhd etməmək. Borclu ölkəyə aşağıdakı istiqamətlərdə təzyiq göstərilir: onun iqtisadiyyatının özəlləşdirilməsi, dövlət şaxtalarının, dəmir yolunun və kommunal müəssisələrin özəl korporasiyalara rüsvayçı qiymətlərlə satılması. Ölkəni meşələrinin qırılmasına, yeraltı sərvətlərinin açıq üsulla çıxarılmasına icazə verməyə məcbur edirlər və bu da həmin əraziyə ekoloji cəhətdən ziyan vurur.
    Borclu ölkənin üzərinə öhdəlik qoyurlar ki, səhiyyəyə, təhsilə, nəqliyyat sisteminə və ərzaq məhsullarına yönəldilən dövlət subsidiyalarını azaltsın, yəni borcun ödənişi üçün daha çox vəsaitə malik olmaq məqsədilə daha az sərf etsin. Ölkədən tələb olunur ki, ixrac hesabına maliyyə vəsaitləri əldə etmək üçün satlıq bitkiləri becərsin və nəticədə ölkə öz əhalisini yedirtmək qabiliyyətindən məhrum olur. Beləliklə, biz bu tapmacanın cavabını tapdıq: son yarım əsrdə xarici ölkələrə yönəldilən yardımın və investisiyaların genişləndirilməsi həmin ölkələrdə yoxsulluğun da eyni sürətlə artmasına necə gətirib çıxarır?
    «Üçüncü dünya» ölkələrində real əmək haqları aşağı düşmüşdür, dövlət borcu isə elə səviyyəyə yüksəlmişdir ki, borclar üzrə ödəmələr bu yoxsul ölkələrin büdcələrinin bütün ixrac gəlirlərini udur31. Bəzi tənqidçilərin gəldiyi nəticəyə görə, BVF-nin və DB-nin struktur yenidənqurma proqramları lazım olduğu kimi işləmir. Bu proqramların reallaşdırılması nəticəsində yardım alan ölkənin daxili bazar hesabına öz tələbatlarını təmin etmək səviyyəsi aşağı düşür və yoxsulluq artır. Bəs varlı ölkələr nə üçün bu təşkilatları maliyyələşdirməyi davam etdirirlər? Çünki xarici borc proqramları lazım olduğu kimi işləyir. Onların məqsədi digər ölkələrdəki xalq kütlələrinin həyat səviyyəsini yüksəltmək yox, dünya maliyyə sisteminin maraqlarına xidmət etmək, «üçüncü dünya» ölkələrinin torpaqlarını və iqtisadiyyatını zəbt etmək, həmin ölkələri böyük borclarla yükləmək, onların kommunal təsərrüfatını özəlləşdirmək, həmin ölkələrə həqiqətən inkişaf etmək imkanı verildiyi halda, onların ticarətdə göstərə biləcəyi rəqabəti ləğv etməkdir. Xarici dövlətlərə borcların verilmə proqramı və struktur yenidənqurma bu mənada çox düzgün işləyir.
   
    Terrorçu dövlət
    Dünyanı kapitalizm üçün təhlükəsiz etməkdən ötrü bizim dövlət hər yerdə üsyan etmiş fəhlə və kəndlilərin, həmçinin islahatçı hökuınəllərin hərəkatını yatırdır. Belə siyasət vətənpərvər ritorika ilə ört-basdır edilir. Bizə deyirlər ki, Amerikanın digər ölkəyə müdaxiləsi terrorizmlə mübarizə, narkotik alverinin dayandırılması, aqressiv diktatorların planlarının boşa çıxarılması üçün zəruridir. Yaxından nəzər saldıqda, aydın olur ki, ABŞ rəhbərləri kapitalist dünyasını sosial dəyişikliklərdən (bu dəyişikliklər sülhpərvər və demokratik xarakter daşısa da) qoruyurlar. Bu yolla ABŞ İranda (1953), Qvatemalada (1954), Konqoda (1961), Dominikan Respublikasında (1962), Braziliyada (1964), Çili və Uruqvayda (1973) islahatçı hökumətləri devirmişdi32. Analoji üsulla Yunamstanda, Filippin adalarında, İndoneziyada, Şərqi Timorda və Latın Amerikasının azı 10 ölkəsində əsasən Pentaqon və MKİ tərəfindən hazırlanmış və maliyyələşdirilmiş hərbi oliqarxlar xalq hökumətlərini devirmişdilər. Bu hökumətlər cəmiyyətin ehtiyac içində olan təbəqələrinin xeyrinə hüquq bərabərliyi siyasətinin həyata keçirilməsi uğrunda çıxış edirdilər. Belə halların hər birində ABŞ sağçı rejimlərin qurulmasında mühüm rol oynayırdı. Sağçı rejimlər xalqın ehtiyacları ilə maraqlanmasalar da, ABŞ-dan olan investorlara böyük məmnuniyyətlə yarınırdılar33.
    1980-ci illərdə və 1990-cı illərin sonlarında ABŞ rəhbərliyi islahatçı hökumətlərə qarşı güc aksiyaları keçirməkdə davam edirdi. ABŞ tərəfındən dəstəklənən muzdlu qüvvələr Nikaraquada 30000-dən çox insanı öldürmüş, 9000-dən çox uşaq valideynsiz qalmış, evləri, məktəbləri, xəstəxanaları viran qoymuş, 3 milyard dollardan artıq məbləğdə məhsul və ictimai tikilini məhv etmişdilər. MKİ-nin müdafıə etdiyi yerli qüvvələr Anqolada və Mozambikdə müharibələr apararaq bir neçə milyon adamı öldürmüş, milyonlarla insanı evsiz-eşiksiz qoyaraq dilənçi halına salmışlar. Şərqi Timorda ABŞ-ın maliyyələşdirdiyi indəneziyalı hərbçilər 200 000 insanı qırmış, yəni ada əhalisinin üçdə birindən artıq hissəsini məhv etmişlər34.
    1983-cü ildə ABŞ Qrenadaya, 1984-cü ildə isə Panamaya soxularaq, hər iki ölkədə liberal islahatçı hökumətləri devirmiş və onları Amerika qüvvələrinin sədəqəsi ilə azad bazarı müdafiə edən rejimlərlə əvəz etmişlər. Bu, ABŞ tərəfindən maliyyələşdirilən seçkilərin keçirilməsinə, onun ardınca işsizliyin arlmasına, əmək haqqinın, təhsil və sosial təminat xərclərinin azaldılmasına, cinayətkarlığın, narkomaniyanın və yoxsulluğun dramatik səviyyədə artmasına gətirib çıxarmışdı35. Nikaraqua, Anqola, Mozambik, Şərqi Timor, Qrenada və Panamanın ümumi cəhəti ondan ibarət idi ki, bu hökumətlər öz ölkələrinin resurs və əməklərinin müəyyən hissəsini öz xalqlarının ehtiyaclarının təmin edilməsinə yönəldir və azad bazarın qloballaşmasından yaranan dəhşətdən uzaqlaşa bilirdilər.
    1990-1991-ci illərdə İraq neftçıxarmada kvota sisteminə razılıq verməkdən imtina etdi. Kvota sistemi neftin qiymətinin yüksəlməsinə gətirib çıxarır və iri neft şirkətləri üçün əlverişli şərait yaradırdı. İraqın neft yataqları altında olan maili neft quyularının Küveytin düşmən rejimi tərəfındən qazılmasına cavab olaraq, İraq diktatoru Səddam Hüseyn (MKİ-nın keçmiş protejesi) Küveyt ərazisinə soxuldu və bununla da prezident Buşa İraqı kütləvi bombardman etmək üçün əsas verdi. Bu bombardmanlar İraqın məhsuldar kənd təsərrüfatı torpaqlarının zəif uranla zəhərlənməsinə və Pentaqonun hesablamalarına görə, 200000 insanın ölümünə gətirib çıxardı36. Bundan sonra on il ərzində ABŞ tərəfindən həyata keçirilmiş iqtisadi blokada nəticəsində İraqda su təchizatı və kanalizasiya sistemləri tənəzzül etdi, 2000-ci ilin məlumatlarına görə, 1200000 iraqlı (800000 uşaq daxil olmaqla) öldü37.
    2000-ci ilin sentyabrında ABŞ və Böyük Britaniya aviasiyasının hava hücumları nəticəsində İraqın günahsız mülki əhalisi hər gün həlak olurdu. Əvvəllər Orta Şərqdə ən yüksək həyat səviyyəsinə, pulsuz təhsil sisteminə və pulsuz səhiyyə xidmətinə malik olan İraq İqtisadi sanksiyalarla «üçüncü dünya»nın ən yoxsul ölkələrindən hunun səviyyəsinə salındı. İraqda çıxarılan neftin beynəlxalq bazara çıxışına imkan verilmədiyi üçün İraq neft kartellərinin mənfəətlərinə əl uzalmaq imkanından məhrum oldu38.
    Yuqoslaviya kimi böyük və çiçəklənən dövlət də hədəfə çevrildi. Yuqoslaviyada sosialist iqtisadiyyatının bəzi xüsusiyyətləri qalırdı. Şərqi Avıopanın bütün sosialist dövlətləri dağılandan sonra da Yuqoslaviya iqtisadiyyatının 75%-i dövlətin nəzarəti altında qalmaqda davam edirdi. Yuqoslaviya nə Şimali Atlarıtika Müqaviləsi Təşkilatına (NATO), nə də Avropa İttifaqına girməyə maraq göstərmir, onun xalqı isə iqtisadiyyatın özəlləşdirilməsinə müqavimət göstərirdi (hərçənd BVF-nin borclarını və struktur yenidənqurmanın bazar proqramlarını qəbul edirdi).
    Qərbin maliyyələşdirdiyi və bir-bunun ardmca gələn separatçı müharibələr Yuqoslaviyanın parçalanmasına gətirib çıxardı. Ölkə Qərbdən asılı olan zəif respublikalara bölündü. Həmin respublikalarda federativ dövlətin ardıcıl tərəfdarları olan serblərin etnik təmizlənmə əməliyyatı keçirilirdi. Qərb liderləri və kütləvi informasiya vasitələri serbləri kütləvi zorlamalarda və soyqırımında ittiham edirdilər. Parçalanmış Yuqoslaviya isə müqavimət göstərməkdə davam edirdi. Kosovoda üsyançı albanlara qarşı vətəndaş müharibəsi aparılırdı. Bu müharibədə ölənlərin sayı ABŞ-da vətəndaş müharibəsinin bir böyük döyüşündə ölənlərlə müqayisədə, həmçinin ABŞ-dan asılı olan Qvatemala, İndoneziya və Türkiyə kimi ölkələrdə diktator rejimlərinin məhv etdiyi insanların sayından az idi39.
    Yuqoslaviya öz ərazisinin parçalanmasına müqavimət göstərmək cəhdində bulunduğu üçün prezident Klinton və onun müttəfıqləri ölkəni «genosiddə və etnik təmizləmələrdə» ittiham etdilər və 1999-cu ildə Amerikanın rəhbərliyi altında NATO qüvvələri tərəfindən kütləvi bombardmanlara məruz qoydular. Bombardmanlar nəticəsində minlərlə insan öldürüldü və yaralandı, bir vaxtlar çiçəklənən ölkənin iqtisadiyyatına, infrastrukturuna və ekologiyasına böyük zərbə dəydi40.
    Qərb agentliklərinin özlərinin sonrakı məlumatları göstərdi ki, kütləvi və sistematik zorlamalara, o cümlədən serblər tərəfindən kütləvi qəddarlıqlara yol verilməmiş, Yuqoslaviya müharibələrinin bütün iştirakçıları tərəfındən qəddar münasibətin lokal təzahürləri qeyd olunmuşdu. NATO qüvvələri Kosovoya daxil olan zaman buradakı kütləvi məzarlıqlar barədə məlumatlar da öz təsdiqini tapmamışdı41. Ən böyük qəddarlıq isə Yuqoslaviyanın Qərb qüvvələri tərəfındən dəfələrlə bombardman edilməsi idi. Bu bombardmanların səbəb olduğu qurbanlar və dağintilar Yuqoslaviya liderlərinə qarşı irəli sürülən hərbi cinayət ittihamları ilə müqayisəedilməz idi.
    1998-ci ildə 30 dövlətin rəsmi nümayəndəsi bəşəriyyətə qarşı cinayətlər üzrə Beynəlxalq Məhkəmənin yaradılması məsələsini həll edərkən yalnız ABŞ və Çin bu məsələnin əleyhinə çıxdılar. 2000-ci ildə isə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı hərbi cinayətlərdə və vətəndaşların hüquq pozuntularında günahkar olanların cəzalandırılması məqsədilə daimi Beynəlxalq Məhkəmə yaratmağı planlaşdıran zaman ABŞ Amerikanın hərbi personalını belə hərəkətlərə görə məsuliyyətdən tam azad etməyə çalışdı. Aydındır ki, azad (bazar) dünyanın müdafiəçiləri başqalarından tələb etdikləri mənəvi normalara özləri riayət etməyə borclu deyildilər42.
    ABŞ-ın istər Demokratlar, istərsə də Respublikaçılar partiyalarından olan rəhbərləri Qvatemalada (1962-1996), Salvadorda (1980-1994), Haitidə (1987-1994), Tailandda (1965-1973), Vyetnamda (1945-1973), Kambocada (1955-1973) və Laosda (1957-1973) xalqın kütləvi çıxışlarına qarşı qəddar müharibəni müdafiə etmişlər. Bu müharibələr ərzində Qvatemalada 200000, Salvadorda 75000 insan həlak olmuşdu. Bütün bu müharibələrdə «ölüm eskadronları»nın üzvləri tərəfındən həyata keçirilən işgəncələr və qətllər üsyanların yatırılma əməliyyatlarının adi üsulları idi43. Təsadüfi deyil ki, Amerika şirkətləri ölkə daxilində və ixracat üçün nəzərdə tutulmuş elektroşok silahı da daxil olmaqla, işgəncə alətlərinin dünyada aparıcı istehsalçıları olmuşlar44.
    1999-cu ildə prezident Klinton Qvatemalarıın sağçı hökumətinin keçmişdə ABŞ tərəfindən müdafiə olunmasına görə üzr istəmişdi. Prezident demişdi ki, ABŞ-ın «zorakılıqda və geniş repressiyalarda» iştirakı «səhv» idi və bu «səhv» bir daha təkrarlanmamalıdır. Lakin prezident bu çıxışını edən zaman da İraqa, Yuqoslaviyaya, Haitiyə və digər ölkələrə qarşı repressiv müdaxiləni davam etdirirdi45.
    ABŞ qoşunları Vyetnama təqribən 8 milyon ton bomba, 18 milyon qallon kimyəvi zəhərləyici maddə və təqribən 400000 ton napalın (yandırıcı) bomba atmışdılar. Vyetnamın tarla və bağlarının yarıdan çoxu, o cümlədən meşə sahələrinin 40%-dən çoxu, balıq və dəniz məhsullarının çox hissəsi kimyəvi herbisidlərlə zəhərlənmişdi. Bir neçə milyon vyetnamlı, laoslu və kambocalı öldürülmüş, bundan daha çoxu toksik kimyəvi maddələrlə zəhərlənmiş və ya şikəst edilmiş, təqribən 10 milyonu evsiz-eşiksiz qalmışdı. Təqribən 58000 amerikalı canını fəda etmiş, 100 mini yaralanmış və həmişəlik əlil olmuşdu. Lakin müharibə 10 ən iri hərbi təchizatçıya gəlir gətirmişdi («Du-Pont» və «Dow Chemical» daxil olmaqla). Onların əldə etdikləri ümumi gəlir 11,6 milyard dollar məbləğində idi (1973-cü ilin qiymətləri ilə)46. ABŞ müdaxiləsi Hind-Çin ölkələrini o dərəcədə əzib viran qoydu ki, onların müstəqil inkişafı, demək olar, mümkünsüz oldu. 1970-1990-cı illər ərzində ABŞ rəhbərləri Kambocada soyqırımı həyata keçirən maniakal «qırmızı kxmer»lərə yardım edir, on minlərlə insan həyatı bahasına üzücü vətəndaş müharibəsi aparırdılar. Məqsəd ölkənin sosialistlərə meyl edən hökumətini destabilləşdirmək idi47.
    ABŞ rəhbərləri azad bazarın qlobal maliyyə sisteminə sadiq olan repressiv hökumətləri müdafıə edirdilər. Meksika hökuməti Çiapas rayonundakı üsyançı hərəkat tərəfindən təhlükəyə məruz qaldığı zaman Amerika prezidentinin milli təlükəsizlik üzrə köməkçisinin bəyanatı Meksika hərbçilərinə üsyan liderlərini məhv etmə kampaniyasını həyata keçirməkdə, şübhəlilərə işgəncə verməkdə, məhsulu yandırmaqda və kəndliləri öz yerlərindən qovmaqda kömək etdi48.
    Kolumbiya ABŞ-ın maliyyələşdirdiyi uzunmüddətli repressiya tarixinə malik daha bir ölkədir. Bu ölkə sosial inkişaf naminə birləşməyə can atan fəhlələrin, tələbələrin, fermer və keşişlərin sistematik şəkildə qətlə yetirildiyi məkandır. 1990-cı illər ərzində Kolumbiyada hər il 35 000 nəfər həlak olurdu. ABŞ təmsilçiləri zorakılığa görə bütün günahı narkotiklərin qeyri-qanuni dövriyyəsi üzərinə yıxırdılar. Lakin dövlətlərin And qrupunun hüquq komissiyasının verdiyi qiymətə görə, qətllərin yalnız 2%-i narkotiklərlə əlaqədar idi. «Qətllərin 70%-i isə Kolumbiya ordusunun, polisin və yarımhərbi ölüm eskadronlarının işi idi». 1986-1994-cü illər ərzində Kolumbiyada həmkarlar ittifaqlarının 1500-dən çox üzvünü ABŞ MKİ tərəfindən müdafiə olunan «ölüm eskadronu» öldürmüşdü. ABŞ hərbçiləri silah və vertolyətla birlikdə zəhərli kimyəvi maddələr də göndərirlər ki, bu da Kolumbiya ekologiyasına və xalqına məhvedici təsir göstərir. 2000-ci ildə ABŞ Konqresi guya Kolumbiyanın narkotik ticarətçiləri ilə mübarizə üçün 1,3 milyard dollar ayırmışdı. Bununla belə, onlar etiraf edirdilər ki, bu pullar həm də inqilabi üsyançılar əleyhinə (onları müdafiə edən kasıb əhalinin də əleyhinə) istifadə olunacaq49.
    Bəzən ABŞ korporasiyaları özlərinin qlobal investisiyalarının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədilə vətəndaş hüquqlarının pozulmasında birbaşa iştirak edirdilər. İndoneziya, Nigeriya, Hindistan, Birma və Kolumbiya kimi ölkələrdə ekoloji ziyana və ya yerli əhalinin öz torpaqlarından çıxarılmasına qarşı etiraz kampaniyalarının təşkilatçıları olan yerli sakinlərin həbslərinə, döyülməsinə və bəzən öldürülməsinə görə polisə və hərbçilərə haqq verirdilər50.
    «İnsan hüquqları» barədə danışan ABŞ rəhbərləri bütün dünyada öz xalqlarına qarşı «ölüm eskadronları»ndan, işgəncələrdən və tcrrordan istifadə edən Qərbyönlü rejimləri müdafiə edirdi. Onlar tətilləri qanundankənar elan edir, həmkarlar ittifaqlarını dağıdır, əmək haqlarını azaldır, fərqli tərzdə düşünənləri öldürürdülər51. Bir çox hallarda onlar böyük pul məbləğlərinin, səslərin ədalətsiz sayılmasının və məqsədyönlü terrorun köməyilə seçkilərin nəticələrini saxtalaşdırırdılar. Yamaykada (1980), Çilidə (1964), Salva-dorda (1984) və digər yerlərdə məhz belə olmuşdu52. Lakin seçkilərin nəticələri ABŞ rəhbərliyini təmin etmirsə, bu seçkiləri «saxtalaşdirılmış», «fırıldaqçı» adlandırırlar (beynəlxalq müşahidəçilərin fikiıiərindən asılı olmayaraq). 1980-ci illərdəinqilabi Nikaraquada, 1990-Ci və 2000-ci illərdə Yuqoslaviyada, 2000-ci ildə Haitidə məhz bu hadisə baş vermişdi.
    «İmperializm» elə qarşılıqlı münasibətlər sistemidir ki, bu sistemdə bir ölkənin hakim dairələrinin maraqları iqtisadi və hərbi iiuün, torpağın, əməyin, resursların, maliyyənin və siyasətin köməyilə başqa ölkə üzərində hökmranlıq edir. Əgər imperializmə belə tərif versək, onda ABŞ bəsəriyyət tarixində ən böyük imperialist dövlotdir, Aınerikn imperiyası indiyədək tarixdə görünməmiş ölçüyə və xarakteristikaya malikdir. Bu imperiya Yer kürəsini dövrələyən hərbi bazalara, böyük dağıdıcı qüvvəsi olan nüvə silahına malikdir. ABŞ-ın 8000 strateji və 22000 taktiki nüvə başlığı, Yer kürəsinin istənilən nöqtəsinə zərbə endirə biləcək hərbi hava və yerüstu qüvvələri var. Ölkənin malik olduğu donanına tonnajına və dağıdıcı atəş qüvvəsinə görə dünyanın bütün qalan ölkələrinin birləşmiş donanmalarını üstələyir. ABŞ əhalisi Yer kürəsi əhalisinin cəmi 5%-ni təşkil etsə də, ABŞ dövləti hərbi məqsədlərə bütün dünyanın hərbi təxsisatlarının üçdə bir hissəsini xərcləyir.
    ABŞ-ın qlobal ekspansionizmi qlobal maliyyə sisteminin müdafiəsi və gələcək inkişafı, həmçinin islahatçı və yainqilabi xarakterə, bəzən də konservativmülətçi xarakterə (İraqda olduğu kimi) malik olan ictimai quruluşun yaranmasının qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bu ictimai quruluş isə öz əmlakından və əməyindən istifadə edərək gəlirləri azalda və ya qlobal korporativ iqtisadi imperiyanın hökmranlığına meydan oxuya bilər. İmperiyanin gəlirləri imtiyazlı azlığın cibinə axır, get-gedə artan xərcləri isə ABŞ-ın və bütün dünyanın sadə xalqı ödəyir.
   
    Qeydlər
    1. Tom Gervasi, The Mytlı ozSoviet Military Supremacy (New York: Harper & Row, 1986); Fred Kaplan, Dubious Specter: A Skeptical Look at the Soviet Nuclear Tlıreat (Washington, D.C.: İnstitute for Policy Studies, 1980).
    2. Defense Monilər (Müdafiə Məlumatı Mərkəzinin nəşri (Center for Defense İnformation, Washington, D.C.)), M. 5, 2000.
    3. Defense Monilər, no. 2, 2000.
    4. «Last of the Big Time Spenders,» Defense Monilər, N°. 8,1999, 3; Martha Honey, «Guns «R» Us,» İn These Times, August 11, 1997 və David McGowan, Derailing Democracy (Monroe, Maine: Common Courage, 2000), 95.
    5. Clıristopher Kitehens, «Political Defense System,» Nation, February 1,1999; Josef Joffe, «A Warning from Putin and SChroder,» New York Times, June 20, 2000; «U.S. Missile Defense Project May Spur China Nuke Buildup,» Oakland Trıhune, August 10, 2000.
    6. Karl Grossman, «U.S. Violates World Law to Militarize Space,» Enrtlı tslaıul Journal, WinterzSpring 1999.
    7. ABŞ Silalılı Qüvvələrinin Birləşmiş Kosmik Komandanlığı (U.S. Space (ommand), Vision for 2020,1998, bax: McGownn, Dcrailinx Democracy, 190 (cmphasis added); bax: Bruce Gagnon, «Pyrunuds lo lhe l lcavens: flıc (oming Hıüılc for (onnol
    and Exploitation of Space,» TowardFreedom, SeptemberzOctober 1999; bax: George and Mereditlı Friedman, The Future ofWar: Power, Technology ?American WorldDəminance in the 21st Century (New York: St. Martins, 1998).
    8. Gar Smitlı and dare Zichulır, «Project HAARP: The Militarys Plan to Alter the İonosphere,» Eartlı İsland Journal, Fall 1994; and Nick Begich and Jeane Manning, «Vandalism in the Sky,» Nexus, December 1995zJanuary 1996.
    9. Center for Defense İnformation Newsletter, May 2000; David Hackworth, «The fentagons Missing $33 Billion,» San Francisco Examiner, April 17, 1995.
    10. «Pentagon or Bust,» Nation, March 24, 1997; General Accounting Office, Finandal İntegrity Act Report (Washington, D.C.: Government Printing Offıce, January 1990).
    11. Edward Herman, «Privileged Dependeney and Waste,» Z Magazine, November 1997; «An Arms Race witlı Ourselves,» Business Leaders for Sensible Priorities, New York, n.d. ; Graham Usher, «Military Monopoly,» Nation, January 13z 20,1997, 6-7; San Francisco Examiner, November 23,1997.
    12. General Accounting Offıce, Finandal Management: Billion Dollar Decisions Made Using İnaccurate and Unrehable Air Force Data, February 1990; San Francisco Chronicle, February 26, 1997.
    13. The Pentagon Follies (Washington, D.C.: Council for a Livable World and Tax-payers for Common Sense, 1996); Washington Post, July 13, 1990.
    14. See The Pentagon Follies; and New York Times, August 6, 1990, April 1, 1996, «nd October8, 1999.
    15. Hidrogen bombasının hazırlanmasında istifadə olunan lazerin işlənməsi zamanı irrıeta dəyərindən kənarlaşmaya dair, bax: New York Tim.es, May 26, 2000.
    16. Ləra Lumpe, «Costly Giveaways,» Bulletin ofAtomic Scientists, October 1996.
    17. «Why We Overfeed the Sacred Cow,» Defense Monilər, no. 2, 1996.
    18. San Francisco Examiner, November 19, 1998.
    19. Robert Scheer, «Our Rained-Out Bomber,» Nation, September 22, 1997.
    20. Atomic Audit: 1940-1996 (Washington, D.C.: Brookings İnstitution, n.d.); and llıc U.S. Nuclear Weapons Cost Study .Prozecr (Washington, D.C.: Brookings İnstitution, J000),
    21. Jim Creaven, «On the Ground in Puerto Rico,» Veteransfor Peace, Spring 2000; ÜIKI ; and Karen Talbot, «Korea: The Anatomy of a War ,ÜMI frospecls for Reunifıcation» , October 2000.
    22. Setlı Shulman, The Tlıreat at Home: Confronting the Toxic Legacy of the U.S. Uıhiary (Boston: Beacon, 1992); Jeffrey St. dair, «30 Years After: The Legacy of 11lei icas Largest Nuclear Test,* İn These Times, August 8, 1999; Status Report on «Paths io ( lnsurc» (Washington, D.C.: U.S. Department of Energy, March 2000); New York rtnm, January 29, 2000.
    23. I Vparlment of Defense, Worldwide U.S. Military Active Duty Military Personnel ı .luıallics, Directorate for İnformation Operations and Reports booklet M07.
    24. fod I nsign, «GuineA Pigs & Disposable Gİs.» CovertAction Quarterly, Winter 199 1993; Kathleen Sullivan, «GulfWar MapaClue to Vet tüs7» SanFranciscoExam-zflı ı lunuary 24, 1999; Hank Roth, «Antlırax and Other Small Favors,» Nortlı Coast Vztrvxs, Spring 2000.
    25. Seç «feeding Dependeney, Starving Democracy,* report by Grassroots İnter-ü ılı.üi.il Somerville, Mass., 1997; and Richard Jolly et al., Human Development Report iNtw Ymk: Oxford University Press, 1996).
    26. I ın Verhoogen, «The U.S. in Haiti: How to Get Rich on 11 Cents an Hour,» rıw nonds, AprilzMüy 1996,
    z r*rry ( olIİngSWOrtlı, «(hild l.abor in lhe Global l.iconomy,» policy briefby the hü ı lninr.plni n Kısonrcc (cnlcr aıul llıc Inslitutc for Policy Sludics, Washington, 11 1997 Fingtn to ılıc Bonı: Unttad States Fallure to Protect (lüzıl Farnmorkers,
    27. OTMET Childrens Rights Division of Human Rights Wateh. June 2000,     28. New York Times, March 16, 1996.
    29. Bax: William Hartung and Bridget Moix, «Deadly Legacy: U.S. Arms to Africa and the Congo War»
    .
    30. Graham Hancock, Lərds of Poverty: The Power, Prestige, and Corruption ofthe tnternational Aid Business (New York: Atlarıtic Montlıly, 1989).
    31. «İMFzWorld Bank Wateh,» Ashevilk GlohalReport, February 24–March 1, 2000; Susan George and Fabrizio Sabelli, Faitlı and Credit: The World Banks Secular Empire (Boulder, Colo.: Westview, 1994); William Greider, «Time to Rein in Global Finance,» Nation, April 24, 2000 i «İMF to the Rescue (of Bankers),* Labor Party Press, May 1998.
    32. 2000-ci ildə ilk dəfə olaraq MKİ Çilidə çevriliş edənlərlə, o cümlədən qatillər və dezinformatorlarla əlaqələrinin olduğunu etiraf etmişdi. Bax: Associated Press, September 20, 2000. Buna baxmayaraq, MKİ əvvəlki kimi insan hüquqlarının pozulması ilə əlaqəsi olduğunu inkar edir.
    33. Wilham Blum, Rogue State (Monroe, Maine: Common Courage, 2000), 125-67.
    34. Reed Brody, Contra Terror in Nicaragua, (Boston: Soutlı End, 1985); Holly Sklar, Washingtons War on Nicaragua (Boston: Soutlı End, 1985); United Church of Clırist Commission for Racial Justice, «Why İs the U.S. Prolonging War in Angola?» Washington Post, October 5,1989; Augustus Richard Norton, «The Rename Menace: Hunger and Carnage in Mozambique,» New Leader, November 16, 1987; Blum, «East Timor, 1975-99,» Rogue State, 146-47.
    35. Qrenadadan və Panamadan gələn məlumatların təlırif olunması ilə əlaqədar, bax: Michael Parenti, tnventing Reality: The Politics ofNews Media, 2nd ed. (New York: St. Martins, 1993), 148-51, 159-63.
    36. Londən Times, March 3, 1991.
    37. Ramsey dark et al., Challenge to Genocide (New York ajra San Francisco: İnternational Action Center, 2000).
    38. Washington Post, June 23. 2000.
    39. Türkiyəyə dair, bax: Ertugrul Kurkeu, «Trapped in a Web of Covert Killers,» Covert Action Ouarterly, Summer 1997.
    40. Michael Parenti, To Kill a Nation: The Attack on Yugoslavia (New York and London: Verso, 2000).
    41. Parenü,TəkillaNation.
    42. John Hooper, «US Plans to Thwart War Crimes Court,» Guardian Weekly (U.K.), July 26, 1998; «U.S. Seeking İmmunity for Troops from New War Crimes Court,» San Francisco Chronicle, June 12, 2000.
    43. New York Times, August 5 H December 30,1996 H February 26,1999; Dana Priest, «Army İnstructed Latins on Executions, Torture,» Washington Post, September 21,1996; David Kirsh, «Deatlı Squads in El Salvador: A Pattern of U.S. Complicity,» Covert Action Quarterly, Summer 1990.
    44. Chicago Tribune, March 4, 1997; Washington Times, March 4, 1997.
    45. New York Times, March 11, 1999.
    46. Wilham Hoffınari, «Vietnam: The Bloody Getrich-Quick Business of War,» Gallery, November 1978; bax: Marvin Gettleman et al. (eds.), Vietnam and America (New York: Grove, 1985). Burada lazım olan məlumatlar mövcuddur.
    47. Ben Kiernan (ed.), Genocide and Democracy in Cambodia, Yale UniversityzSouth-east Asia Students monograph series, no. 41, 1993; John Pilger, «Pol Pol: The Monsler We Created,» Guardian Weekly (U.K.), April 26,1998.
    48. Nonviolent Activisl (publication of War Resislers Lcague), May z.lunc 2000.
    49. Javicr Giraldo, S.J., Colomhiu: The Genocidal Democracy (Monroe, Mainc: (om mon (onragc, 1996);»(olonıhia aıul llıc DrUfl War lrand, « FOCUS, (IffİCe ol lhe AüKi i
    cas, July 1997; and Columbia Update, Colombia Human Rights Network, Fall 1997zWinter 1998; «Defohation in Colombia, « İnternational Action Center ; and New York Times, June 25, 2000.
    50. Arvind Ganesan, «Corporation Crackdowns, Business Backs Brutality,» Dollars and Sense, MayzJune 1999.
    51. Edward Herman, The Real Terror Network (Boston: Soutlı End, 1985); Michael Parenti, Against Empire (San Francisco: City Lights, 1995); Blum, Rogue State, 92 ff.
    52. Edward Herman, Demonstration Elections (Boston: Soutlı End, c. 1984); Parenti, Against Empire, 125-29; New York Times, March 8, 1997.
   
   
    SƏHİYYƏ, ƏTRAF MÜHİTİN QORUNMASI VƏ SOSİAL TƏMİNAT–QURBANLIQ QUZULAR
    Plutokratiya hökmranlıq edir, lakin buna həmişə istədiyi kimi nail ola bilmir. Hakimiyyətə və var-dövlətə sahib olanlar əllərində olanları qorumaq üçün güzəştlər etməyə məcbur olur, kapitalizmin ən ağır cinayətlərinin xalqın həmin sistemə qarşı çıxışlarına gətirib çıxaracağından ehtiyatlarıaraq müəyyən tədbirlər həyata keçirirlər. Böyük Depressiya dövründə–1930-cu illərdə əldə edilmiş ciddi irəliləyişlərdən sonra demokratik qüvvələr iqtisadi və sosial ədalətsizliyə qarşı mübarizəni davam etdirirdilər. Buna cavab olaraq, federal hökumət dövlətin sosial təminat müəssisələrini yaratdı. Bu müəssisələr milyonlara olmasa da (hərçənd bu milyonların içində daha çox ehtiyacı olanlar da az deyildi), çoxlarına kömək etdi. Son illər tam kifayət etməyən, lakin çox mühüm sosial irəliləyişlər ciddi hücumlara məruz qalmışdır.
   
    Yoxsullar getdikcə daha az qazanırlar
    Ehtiyacı olanlara yardım məqsədilə yaradılmış dövlət fondlarının vəsaitləri son nəticədə başqa əllərə keçir. 1965-ci ildə hökumət Appalaçda–Nyu-Yorkdan Missisipi ştatına qədər dərətəpə ilə uzanan bu yoxsul ərazidə «yoxsulluqla müharibə» elan etdi. Sonrakı 35 il ərzində federal, ştat və bələdiyyə orqanları tərəfindən Appalaç rayonuna 16 milyard dollardan arlıq məbləğ yatırıldı. Lakin bu vəsaitlərdən, nəzərdə tutulduğu kimi, kasıblar yox, tacirlər, bankirlər, kömür şirkətləri və podratçılar fayda götürdülər.
    Federal yardım proqramlarının vəsaitlərini ehtiyacı olanlara çatdırmaq mümkün olmur. Qadınlara, südəmər körpələrə və uşaqlara xüsusi əlavə qida proqramı (WIC) bu kriteriyaya uyğun gələnlərin yalnız yarısına kömək göstərir. 1996-cı ildə prezident Klintonun müdafıə etdiyi qanun «Öhdəsində uşaqlar olan ailələrə yardım» (AFDC) və ya ailələrə sosial yardım proqramını sadələşdirdi. Dövlətin sosial yardımının 54 milyard dollar məbləğində sonrakı ixtisarlarının yarıdan çoxu məhz belə ailələr üçün nəzərdə tutulmuş güzəştli ərzaq talonlarının pullarından götürüldü. Daha 3 milyard dollar uşaq qidasının yaxşılaşdırılması proqramından götürülmüşdü. Təqribən 650000 qanuni mühacir ərzaqların güzəştli alışı üçün talonların verilməsi proqramından çıxanldı. Çoxu yaşlılardan ibarət olan bu insanlar özəl qocalar evlərindən bayıra atıldı. Buna səbəb onların saxlanması ilə bağlı federal çeklərin dayandırılması idi. Klinton tərəfindən azaldılan dövlət sosial yardımları «hər şeydən əvvəl özünü və ailəsini təmin edə bilməyənlərə zərbə vurdu».
    Güzəştli ərzaq talonlarının keçmiş alıcıları əsasən əqli və ya fiziki qüsurları üzündən, yaxud yaşlı olduqlarına görə işləmək iqtidarında olmayanlardır. Onları aclığa, ehtiyacı olanlar üçün pulsuz yeməkxana axtarışına məhkum etdilər. Lakin kilsələrin və xeyriyyə təşkilatlarının himayəsində olan pulsuz yeməkxanalar və ərzaqpaylama məntəqələri get-gedə çoxalan ac insanların tələbatını ödəmək iqtidarında deyil2.
    Reyqan, Buş və Klintonun prezidentlikləri dövründə (1981-2000) humanitar təhsilə, kasıblar üçün hüquqi xidmətlərin göstərilməsinə, islahedici tədrisə, məktəbdə səhər yeməkləri proqramlarına, ana və uşaq üçün səhiyyə tədbirlərinə, həmçinin yaşlılara, korlara və əlillərə ıvuları təxsisatlar azaldıldı. Yüz minlərlə insanın, əsasən qadınların iştirak eldiyi, o cümlədən uşaq bağçalarında və körpələr evində, kitabxanalarda, əlillərə və yaşlılara xidmətgöstərmə mərkəzlərində tədbirləri əhatə edən proqramlar ləğv edildi. Səhiyyə və Sosial Xidmət Nazirliyinin apardığı tədqiqatlar göstərir ki, aşağı və orta gəlirli ailələrdə böyüyən və dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən məktəbəqədər uşaq müəssisələrində yer hüququna malik olan uşaqların yalnız 15%-i həmin məktəblərə gedir3.
    Reyqan administrasiyası «Aztəminatlılara əlavə yardımlar» (SSI) proqramına təxsisatları azaltdı. Bu proqram gəlirləri aşağı olan qocalar, korlar və əlillər üçün müəyyən zəmanət rolunu oynayırdı. Prezident Klinton tərəfindən həyata keçirilən sosial təminat sisteminin «islahatı» SSI proqramından təqribən 100 000 əlil uşağın (əsasən əqli cəhətdən zəif uşaqların) çıxarılmasını nəzərdə tuturdu4. Artıq 2000-ci ildə bu proqram üzrə yardıma ehtiyacı olanların azı üçdə bir hissəsi ondan məhrum olmuşdu. Sosial təminat üzrə federal yardım proqramlarının ixtisarları aclıq çəkənlərin və doyunca yeməyənlərin sayının artmasına, xəstələrin təcrid olunmasına və onlara göstərilən xidmətin çatışmazlığına gətirib çıxarır, iqtisadi və maliyyə imkanları minimal, siyasi təsirləri ən az olan şəxslər arasında evsizlərin və iztirab çəkənlərin çoxalmasına səbəb olur.
    Bələdiyyə, dairə və ştat səviyyəsində də vəziyyət yaxşı deyil. Burada federal subsidiyalar 40%-dən 60%-ə qədər azaldılmış, nəticədə bir çox ştatlar özlərinin sosial təminat proqramlarını ixtisar etmək məcburiyyətində qalmışlar. Ailə yardımlarından istifadə edən 14 milyon nəfərin, demək olar ki, hamısı başqa maddi yardım mənbəyi olmayan tənha analar və uşaqlar idi. İşləmək qabiliyyəti olan kişilərin sayı 1%-dən az təşkil edirdi. Geniş yayılmış yanlış fikirlərə baxmayaraq, dövlət yardımlarının əsas ahcıları ağdərili amerikalılardır (hərçənd, afroamerikalıların və latın amerikalıların sayı bu qrupların cəmiyyətdəki nisbi sayından yuxarıdır). Bu insanların əksəriyyəti iki ildən artıq müddətdə yardım alır, bir və ya iki uşağa malik olurlar. Dövlətin sosial yardımlarını alan şəxslər cahcəlal içində yaşamırlar. Onların ərzaq məhsullarına, mənzilin icarə haqqına və geyimə sərf olunan ümumi xərcləri yoxsulluq səviyyəsindən çox aşağı məbləği təşkil edir. Son 20 il ərzində inflyasiyanın, ixtisarların və azalmaqda olan iş tapmaq imkanlarının nəz.ərə alınması ilə yardımın real məbləği təqribən 40% aşağı düşmüşdür. Səslənən ittihamlara görə, sosial yardımlar sistemi fırıldaqları ört-basdır edir. Əslində AFDC proqramı sərrast şəkildə nəzarət olunan federal proqramlardan biridir6. Bu proqramda dələduzluqla yardım alanların sayı minimaldır. Hazırkı dələduzluq özəlləşdirmə ilə birlikdə yaranmışdır. Özəl şirkətlər dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən müqavilələri ələ keçirməyə başladılar. Bunlar əvvəllər dövlət məsuliyyəti sferasına aid olan məsələlər, məsələn, yardım almaq ərizəsi ilə müraciət edənlərin yoxlanılması, həmçinin işədüzəltmə və yardım məbləğlərinin müəyyənləşdirilməsi idi. Özəl şirkətlərlə belə müqavilələr bağlayan bir çox dövlət məmurları sonradan bu şirkətlərin ödəniş cədvəllərində iştirak edirdilər. Dövlət yardımlarının ödəmə funksiyası özəl şirkətlərə verilən kimi sosial təminat sistemi insanların ölməmək üçün yardım almaq proqramına yox, daha çox gəlir mənbəyinə oxşamağa başladı. Şirkətlər ödəmələrin qeydiyyata salınmasından imtina edir, insanlar yardım üçün ərizə verərkən onlara çətinliklər törədir, aşağı səviyyəli işləri özgə ailələrdə lərləiyə alan uşaqlara, yaxud yardımla bağlı xüsusi (bahalı) tələbatları olan müştərilərə tapşırırlar. Onların saxlaya bildikləri vəsait nə qədər çox olursa, mənimsədikləri pullar da bir o qədər artıq olur7.
    Ehtiyacı olan insanların mənzillərinin icarə haqqına və ya qida məhsullarına sərf oluna bilən pullar belə şirkətlərin rəhbərlərinin ciblərinə axıdılır. Milyon dollarlıq peşəkar hazırlıq proqramları şirkətlərə böyük gəlir gətirsə də, nəticədə işə düzələ bilən işsizlərin sayı az olur8. Dövlət yardımlarını kapitalist iqtisadiyyatı şəraitndə yoxsulların problemlərinin adekvat həlli adlandırmaq, çətin ki, mümkündür. Lakin yardımın ləğv edilməsi və ya yardımın verilmə funksiyalarının möhtəkirçi şirkətlərə ötürülməsi daha pisdir.
   
    Sosial müdafiəsizlik -
    har şeyin xüsusi mülkiyyətə verilməsi
    Plutokratlar iş yerləri yaradan, insanların tələbatını ödəyən, lakin korporativ Amerikaya gəlir gətirməyən dövlət scktorunun rentabelli müəssisələrinə saymazyana yanaşırlar. Ona görə də mülkiyyətçilər sinfi həm ABŞ daxilində, həm də bütün dünyada dövlət xidmətlərinin və resurslarının özəlləşdirilməsi uğrunda yorulmadan çıxış edirlər. Özəlləşmə obyektləri arasında, adətən, kommunal xidmətləri və müəssisələri, məktəbləri, pensiya fondlarını, nəqliyyat müəssisələrini, mənzilləri, kitabxanalan, həbsxanaları, səhiyyə müəssisələrini və dövlətin kütləvi informasiya vasitələrini göstərirlər.
    Son illər dövlətin sosial təminat sistemi də özəlləşdirmə tərəfdarlarının hədəfinə çevrilmişdir. Hər il sosial təminat sisteminə daxil olan 500 milyard dolların yarıdan çoxu muzdla işləyən şəxslərin ödəniş cədvəllərindən keçir, qalanları isə işəgötürənlərdən daxil olmalıdır. Məhz bu səbəbdən, işəgötürənlər həmin proqramı sevmirlər. Sosial təminat sisteminin əleyhdarları bu fıkirdədir ki, 30 ildən sonra pensiya fondu təqaüdçülərin artan sayı üzündən məhv olacaq. Onlar tövsiyə edirlər ki, muzdla işləyənlər indi sosial təminat sisteminə daxil edilən ödənişlərini fond birjalarında kotirovka olunan qiymətli kağızlar bazarına qoysunlar. Bu məbləğlər qiymətli kağızlar bazarında daha sürətlə artacaq və təqaüdə çıxan hər bir kəsi daha da varlarıdıracaq9.
    Əslində, vəziyyət başqa cürdür. Əgər pensiya fondlarının pulları fond birjasının milyonlarla şəxsi hesabına köçürülsəydi, Uoll-stritdəki broker şirkətləri hər il broker komissiyalarından milyardlarla dollar qazanardılar, sosial təminat sistemi isə birləşmiş ödəniş sistemi, sosial müdafiənin kollektiv sistemi kimi məhv olardı. Fond birjası pensiya proqramı deyil, bir çox təcrübəsiz təqaüdçülər üçün təhlükəli ola biləcək qumar oyununun bir növüdür (hətta bir çox təcrübəli investorlar üçün də). Fond birjası özünə gəlməyə macal tapmamış dağıla bilər. Böyük Depressiyanın əvvəlindəki tənəzzüldən sonra ABŞ-ın fond bazarlan 1954-cü ilə kimi özlərinin 1929-cu ildəki maksimal kotirovkalarına çata bilməmişdilər.
    Özəlləşdirmə tərəfdarlan fond birjalarına yatınınlar nəticəsində təqaüdçülərin guya əldə edəcəyi gəlirlərdən danışarkən daim inkişafda olan bazar barədə ümidverici fərziyyələrə əsaslanmar. Sosial təminat sisteminin müflisləşəcəyindən danışanda isə onlar iqtisadiyyatın zəif inkişaf sürəti və sosial təminat fonduna çox kiçik ödənişlərlə bağlı pessimist proqnozlar verirlər. Sosial təminat sistemi vəsaitlərin büdcədən axın kanalı olmaq əvəzinə, daima vəsaitlərin böyük artıqlığını yaradır. Sosial təminat fondunun qəyyumlarının 1998-ci il hesabatına görə nəticə çıxarmaq olar ki, 2008-ci ildə fondun gəlirləri onun xərclərini 1,5 trilyon dollar məbləğində üstələyəcək. Bu isə 2032-ci ilə kimi tam həcmli ödənişlər etmək imkanı verəcək. Əslində, fond ödənişləri qeyrimüəyyən və uzun müddətə təmin edə bilər. Əgər 30 ildən sonra vəsaitlərin çatışmazlığı yaransa, məsələni vergi dərəcələrinin kiçik yüksəldilməsi və ya 76 200 dollardan yuxarı məbləğlərdən vergi tutulma diapazonunun genişləndirilməsi yolu ilə həll etmək olar. 2000-ci ildə üzərinə vergi qoyulan maksimal məbləğ məhz 76 200 dollar idi10.
    Sosial təminat sistemi təkcə pensiya fondu deyil, üç hissədən ibarət sığorta proqramıdır. Bu sığorta proqramına aşağıdakılar daxildir:
    1) 30 milyondan çox təqaüdçü və onların həyat yoldaşları üçün pensiya fondu;
    2) valideyrılərini itirmiş və ya valideyrıləri əlil olan 3,5 milyon uşağın sığorta sistemi;
    3) iş qabiliyyətini zədələr və ya digər ciddi pozuntular nəticəsində, sağlamlıqla əlaqədar itirən (bütün yaşlarda) 4 milyon insan üçün sığorta sistemi.
    Özəlləşdirmənin istənilən sxeminin ailə başçısını itirməklə bağlı və ya əlilliyə görə sığortalanma ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.
    Sosial təminat sistemi əlilləri və təqaüdçüləri inflyasiyanın mənfi nəticələrindən qoruyur, yaşayış bahalaşdıqca illik əlavələr edir. Uirjadakı şəxsi hesablar isə bunu etmək iqtidarında deyil. Orta ahıl amerikalının gəlirinin 60%-dən artıq hissəsinin təmin edilməsi ölkədə yoxsulluqla mübarizə üzrə effektiv proqramı təmsil edir. Əks halda, 14 milyon ahıl insanın və əlilin həyat səviyyəsi yaşayış minimumundan aşağı düşərdi».
    Sosial təminal sisteminin opponentləri bildirirlər ki, bu sistem lazım oklnğu knni işləmir. Əslində, onları daha çox narahat edən məsələ həmin sistemin, hər necə olsa da, işləyə bilməsidir. Bu, ABŞ tarixində sosial təminat proqramlarının ən uğurlusudur. Proqram 60 il ərzində bir dəfə də olsun, ödənişləri ötürməmişdir. Müqayisə üçün deyək ki, özəl sığorta proqramının saxlanma xərcləri illik ödənişlərin 13%-ni təşkil edir. Sosial sığorta sistemi azlığa yox, çoxluğa yardım edir, milyardlarla dollarları daha ədalətli və gəlirsiz tərzdə bölüşdürür. Məhz buna görə də imtiyazlı azlıq onun «islah edilməsini» tələb edir.
   
    Sağlam olmaq imkanınız nə qədərdir?
    Amerika cəmiyyətində müxtəlif sosial siniflərdən olan nümayəndələrin sağlamlıq vəziyyətində böyük fərqlər müşahidə olunur. Çox zaman müalicə müəssisəsinin qəbul şöbəsində ilk tibbi baxış zamanı xəstənin pul kisəsinin analizi həyata keçirilir. Pullu xəstəxanalarda ağır yarahlara təcili tibbi yardım göstərməkdən imtina edirlər. Səbəb həmin xəstələrin ödəniş qabiliyyətinə malik olmamasıdır. Dövlət xəstəxanaları isə maliyyə çatışmazlığı üzündən bağlanır. Bəzi xəstələrin müalicəsini yarımçıq dayandırıb xəstəxanadan çıxarırlar–sadəcə, pulları qurtardığı üçün. Müalicəsi uzun müddət tələb edən xəstələr «tam sığortalanma»ya baxmayaraq, xəstəxana xərcləri üzündən müflisləşirlər. Gəlirin artması məqsədilə xəstəxananın işçi heyəti ixtisarlara məruz qalır, iş yükünün həddən çox olması isə lazımi tibbi yardımın göstərilməsini mümkünsüz edir12.
    Milli Tibb İnstitutunun məruzəsində göstərilən məlumatlara görə, tibbi səhvlər və yatrogen (müalicə prosesinin özü tərəfindən törədilən) xəstəliklər ABŞ xəstəxanalarında hər il 98000 insanın ölümünə gətirib çıxarır. Bu, təqribən 500 xəstədən biri deməkdir. «Özəl müəssisələr bunu daha yaxşı edir»–kimi geniş yayılmış əfsanəyə baxmayaraq, pulsuz tibb müəssisələri ilə müqayisədə pullu xəstəxanalarda xəstələrin xərcləri və ölüm halları daha yüksəkdir13.
    Tibbi sığortası olmayan amerikalıların sayı 44 milyon nəforo çatmışdır. Onların 11 milyon nəfəri uşaqlardır. Burıun əsas səbəbi işəgötürənin məsuliyyəlini sığorta proqramlarının məhdudlaşdirmasıdır14. İşəgötürənlər gəlirləri azaldır, hətta ciddi xəstəlikləri olan işçilərin sığortasını ləğv edirlər. Sığortalanmış milyonlarla insan hər ay sığorta haqlarını ödəyir və bu sığorta haqları onların ailə büdcələrinə ağır yük olur. İnsanların tibbi xidmət səviyyəsi yüksəlmir, xərcləri isə artır.
    Korporasiya rəhbərləri və digər varlı adamlar isə sadə insanlardan fərqli olaraq, tamamilə başqa səhiyyə sistemindən istifadə edirlər. Adətən, yüksək vəzifəli şəxsləri şirkətlərin hesabına tam tibbi sığorta ilə təmin edirlər. Onlar müalicə müəssisələrində qəbula və restoran tipli qida ilə lüks palatah xəstəxanalarda hospitallaşdırmaya görə ödəmə fərqlərini daxil etmir, sığorta haqlarını ödəmirlər15. .
    1996-cı ildə Konqres və ştatlar dövlət yardımlarının ixtisarlarını aparmağa başlamış və həmin dövrdən başlayaraq gəlirləri aşağı olan təqribən bir milyon insan «Medicaid» proqramı üzrə təminatdan məhrum olmuşdu. «Medicaid» yoxsullara pulsuz tibbi yardım üzrə federal proqramdır. Kasıblıq həddində yaşayan milyonlarla uşaqlı ailə «Medicaid» proqramı üzrə tibbi və stomatoloji yardım ala bilmir. Çünki onların müalicə işini öz üzərinə götürə bilən həkim və stomatoloq tapa bilmirlər16.
    «Medicaid» proqramı yoxsullar üçün tibbi yardımı təmin edir, «Medicare» proqramı üzrə tibbi yardım isə ahıllar və əlillər üçün nəzərdə tutulmuşdur. «Medicare» milyonlarla insanın münasib sığortalanma proqramıdır. Təəssüf ki, bu proqram təkmil deyil. Onun əsas benefısiarları arasında elə müalicə müəssisələri və lıokimlər var ki, hər il müalicə hesablarını milyardlarla dollar məbləğində şişirdir və eyni zamanda, aşağı keyfıyyətli tibbi xidmətlər göstərirlər. ABŞ-ın Ümumi Mühasibat Hesabatı İdarəsinin ınolumatına görə, cinayətkar qruplar bütün ölkə boyu saxta şirkətlər yaratmışlar ki, avadanlığın istifadəsinə və heç bir vaxt göstərilməyən xidmətlərə görə «Medicaid» və «Medicare» proqramlarından linldaqçılıq yolu ilə 100 milyonlarla dollar alsınlar17.
    Qocalar və ya əlillər evində 2 milyona qədər insan yaşayır. Bu müəssisələr öz xidmətlərinə görə hər il 87 milyard dollarlıq hesab təqdim edirlər. Həmin hesabda hər dolların 75 sentini vergi ödəyiciləri Medicaid və Medicare proqramları vasitəsilə ödəyirlər. Qocalar və əlillər evi öz sakinlərinin saxlanmasına və müalicəsinə nə qədər az vəsait xərcləsə, ona və səhmdarlara bir o qədər çox məbləğ qalar. Azsaylı və pis hazırlıqlı işçi heyətinə, iyrənc məişət şəraitinə malik olan pullu qocalar evləri millət üçün əsl rüsvayçılıqdır. Burada xəstələrə qayğı göstərilmir, sui-istifadələrə yol verilir18.
    Korporasiyalardan asılı olan ABŞ mətbuatı Kanadanın tibbi xidmət proqramını və Britaniyanın analoji təyinatlı milliləşdirilmiş sistemini təsvir edərkən onları «qeyri-kafı şəkildə xidmət göstərən» sistemlər kimi xarakterizə edir. Tənqidçilər uzunmüddətli gözləmələrə diqqət yetirir, bir məsələ barədə danışmağı unudurlar ki, gözləmələr sığorta müəssisəsinin böyük iş həcminin birbaşa nəticəsi, həmçinin hökumət tərəfindən həyata keçirilən maliyyələşmə ixtisarlarının birbaşa nəticəsidir. Bununla belə, Kanada və Böyük Britaniyada təcili əməliyyatlara növbələr mövcud deyil, yalnız qeyri-kosmetik cərrahiyyə əməliyyatlarına kiçik növbələr var. Əgər bir xəstəyə sərf olunan hesabdan çıxış etsək, Kanada, Böyük Britaniya və ya Fransa ilə müqayisədə ABŞ tibbi xidmətə daha çox vəsait xərcləyir. Lakin Kanada, Böyük Britaniya, Fransa və bir sıra başqa ölkələr bütün vətəndaşlarını mümkün tibbi yardımla təmin edirlər. Kanadanın və Qərbi Avropa ölkələrinin tibbi xidmət üzrə dövlət sistemləri bir sakinə düşən həkimlərin və xəstəxana çarpayılarının sayma görə daha böyük göstəriciyə malikdirlər. Bu ölkələrdə uşaq ölümü göstəricisi aşağıdır, onların əhalisi daha sağlamdır və orta yaşayış müddəti daha yüksəkdir19.
    Təbabət ABŞ-da biznesin iri sahələrindən biridir. Onun illik dövriyyəsi 1 trilyon dollardır. Bu, ÜDM-in 14 faizidir. Tibb sahəsinin ən nüfuzlu benefisiarları iri sığorta şirkətləri və tibbi təminat təşkilatlarıdır. Bu təşkilat müəyyən həkimlər qrupu və ya həkimlərlə müqavilə bağlayan sığorta təşkilatı ilə təmsil olunur. Bunlar hər ay sığorta mükafatını ödəyə bilən fərdi şəxslərə səhiyyə xidmətləri göstərir. Tibbi təminat təşkilatları sahiblərinin və rəhbərlərinin məqsədi gəlirin maksimal artımıdır. Bu məqsəd üç yolla əldə edilir.
    Birincisi, aylıq mükafatların elə ölçüsü müəyyənləşdirilir ki, bu məbləğ ailə büdcəsinin çox böyük hissəsini kəsib götürür. İkincisi, hər bir xəstə ilə işləmək üçün həkimə minimal vaxt ayrılır, zəruri olsa belə, müalicənin bahalı növləri minimuma qədər azaldılır. Üçüncüsü, bütün tibbi personalın məvacibi azaldılır, sürətləndirilmiş iş rejimi tətbiq olunur.
    Tibbi təminat təşkilatlarının əksəriyyəti hər bir xəstəyə görə həkimlərə qeyd olunmuş aşağı ödəniş dərəcəsi müəyyənləşdirir. Bu ödəniş dərəcəsi xəstə üçün tələb olunan həkim qəbulunun, əməliyyatın və hospitallaşdırmanın sayından asılı deyil. Xəstəyə cam yanan və yüksək məharət göstərən həkimlərə ağır xəstələr (müalicələri daha çox pul tələb edən) daha tez-tez müraciət edirlər. Lakin belə həkimlər daha geniş müalicə tədbirlərinə möhtac olan xəstələri müalicə etməyə çalışdıqlarına görə ödəmənin qeyd olunmuş aşağı dərəcəsi ilə özlərini kifayət qədər təmin edə bilmirlər20.
    ABŞ-da 1500 müxtəlif tibbi sığorta proqramı mövcuddur. Bu proqramlar ümumilikdə öz xidmətlərinin bazarda təklifınə və irəliləyişinə, inzibati xərclərə və rəhbərliyə verilən səxavətli məvaciblərə lıor il 100 milyard dollardan çox pul xərcləyirlər. Bu məbləğ sığortası olmayan milyonlarla insanın uzunmüddətli müalicəsi üçün kifayət edərdi. Özəl tibbi sığorta şirkətləri aldıqları sığorta haqlarının 12%-ni inzibati və əlavə xərclərə sərf edirlər. «Medicaid» və «Medicare» proqramları üzrə xərclənən analoji məbləğ isə 3,2%dir. I lolo 20 il bundan əvvəl özəl tibbi sıgorta şirkətlərindən xilas olan Kanadanın dövlət tibbi sığorta sistemi əldə etdiyi sığorta haqlarının 0,9%-ni inzibati və əlavə xərclərə sərf edir. Tibbi təminat təşkilatları və sığorta şirkətləri bahalı müalicə tələb olunan sifarişçilərdən qurtulurlar21. Bir çox tibbi təminat təşkilatları özlərini gəlirsiz təşkilat statusu ilə təqdim edir, öz fəaliyyətlərini guya «ictimai sahədə» həyata keçirirlər. Buna baxmayaraq, onlar tamamilə yüksək gəlirli korporasiyalardır. Özlərini «gəlirsiz» şirkətlər kimi qələmə verən bu təşkilatlar gəlir vergisi və əmlak vergisi ödəməkdən azaddırlar22.
   
    Dərman preparatlarının qiymətləri bir çox hallarda şişirdilir.
    Əczaçılıq şirkətləri bildirirlər ki, yüksək qiymətlər novator tədqiqat işlərinin aparılması üçün zəruridir. Lakin onlar tədqiqatlara sərf olunan məbləğlərlə müqayisədə reklama və satışın stimullaşdırılma tədbirlərinə 3 dəfə çox pul xərcbyir və bununla da astronomik gəlirlər əldə edirlər. Bundan başqa, əczaçılıq sahəsindəki gəlirlər hökumət tərəfindən hər il 15 milyard dollar məbləğində maliyyəbşdirilir23. Hökumət yetim uşaqlar üçün dərmanların hazırlanmasını da maliyyəbşdirir və həmin dərmanlarla nadir xəstəlikləri müalicə edirlər. Məsələ bundadır ki, nadir xəstəliklərin müalicəsi üçün nəzərdə tutulmuş dərmanlar çox məhdud bazarı əhatə edir, ona görə də əczaçılıq şirkətləri həmin dərmanları öz hesablarına hazırlamaq istəmirlər. Bu səbəbdən, Konqres yetim uşaqlar üçün dərmanlar barədə qanun qəbul etmişdir (1983). Qanun nisbətən nadir xəstəliklər üçün (bu xəstəliklərə 200000-dən az sayda insan mübtəla olub) dərman hazırlayan əczaçılıq şirkətlərinə istənibn bazar itkilərindən yeddi illik müdafiə müddəti, səxavətli vergi güzəştləri təqdim edir24. Deməli, özəl sektor bir daha ictimai işə xidmət göstərəcək, lakin dövlət tərəfindən yaxşı kompensasiyanın verilməsi şərti ilə.
   
    Alıcılar da, fəhlələr də ehtiyatlanır
    Qida məhsullarına və dərmanlara nəzarət üzrə administrasiya (FDA) ticarət şəbəkəsinə daxil olan ərzaq mallarının və dərmanların yalnız 1%nin yoxlanışını həyata keçirir. Diş pastası, şampunlar, günəşdən müdafıə tərkibləri, bədənə qulluq etmək üçün losyonlar, bədən üçün tozlar, kosmetik tərkiblər və saç boyalarının tərkibində bəzən xərçəng yaradan məhsullar olur. Lakin FDA bununla bağlı xüsusi tədbirlər həyata keçirmir25. FDAnin təqdir etdiyi dərmanların yansı ciddi mənfi reaksiyalar törədir. Bəzi qiymətləndirmələrə görə, dərmanlarla bağlı mənfi reaksiyalar həkim səhvinin nəzərə alınmaması şərti ilə ildə 100000 insanın ölümünə səbəb ola bilər. Bəzi əczaçılıq şirkətləri məlumatları gizlədir və öz məhsullarının potensial təhlükəsi barədə xəbərdarlıq etmirlər26.
    «Monsanto» korporasiyası (bu yaxınlarda «DuPont» korporasiyası tərəfindən almmışdır) iri buynuzlu mal-qaranın artım hormonunu (BGH) satışa buraxan zaman bu hormonlar inəklərdə süd sağımının kəskin şəkildə artırılması üçün nəzərdə tutulmuşdu. FDA biotexnoloqların «möcüzəvi təsirə malik dərmanım» bəyənmişdi. Horçənd ətraf mühiti mühafızə və istehlakçı təşkilatlar bu preparatın uşaqlara və böyüklərə mümkün təsiri ilə bağlı suallar verirdilər. Artım hormonunun yeridildiyi məklər xəstəbnir və qida maddələrinin çatışmazlığından əziyyət çəkir. Bu isə onlara vurulan yüksək dozalı antibiotiklərin artırılmasına gətirib çıxarır. Südün yüksək istehsalı vergi ödəyicilərinə federal süd tədarükünün artması hesabına başa gəlir. Bu isə yalnız bir neçə iri süd istehsalçısına gəlir gətirir27. Bütün ölkə boyu ixtisaslaşdırılmış böyük təsərrüfatlar sağmal sürübri ömürlük qəfəsbrə və çəpərlənmiş yerlərə salır, onlara başqa şeylərlə bərabər heyvanların doğranmış bədən hissələrini yedizdirir, çirkab sularının çöküntülərini içizdirirlər. Xəstəliklərin aradan qaldırılması məqsədilə bu bədbəxt məxluqlara müntəzəm şəkildə antibiotiklər vurur, heyvan orqanizmində suyun saxlanması hesabına çəkilərinin artırılması yolu ilə yemdən istifadədə effektivliyi artırırlar. Lakin antibiotiklərin geniş tətbiqi antibiotiklərə qarşı dayanıqlı olan çox təhlükəli bakteriya ştammlarının yaranmasına gətirib çıxarır. Ət, süd və yumurta yeyən insanlar müalicəsi olmayan bu bakteriyalara yoluxurlar. Yüzlərlə insan uzun sürən xəstəliklərdən əziyyət çəkir. Hər il ABŞ-da bağırsaq çöpündən və qida mənşəli digər xəstəliklərdən 900-dən çox insan ölür28.
    Amerikalıların sağlamlığı barədə danışarkən istehsalatda sağlamlığın mühafizəsi məsəbsini qeyd etmək lazımdır. Hər il 10000-dən çox insan iş yerlərində aldıqları zədələrdən, 50000 nəfər isə xəstəliklərdən həlak olur. Bundan başqa, 50000-dən 60000-dək insan ömürlük əlil olur, milyonlarla insan isə peşə xəstəliklərindən oziyyət çokir29. Sənaye müəssisələrindəki iş həmişə müəyyən bir iravmatizm riski ilə bağhdır, lakin travmatizmin indiki miqyası istehsalatda təhlükəsizlik texnikasının aşağı səviyyəsi və təhlükəsizlik texnikası qaydalarının zəif icrası ilə əlaqədardır.
    Həmkarlar ittifaqlarında təşkilatlanmış fəhlələr artıq uzun müddətdir ki, əmək təhlükəsizliyinin yüksəldilməsi uğrunda mübarizə aparırlar. 1970-ci ildə Konqres, nəhayət, Əməyin mühafi-zəsi və təhlükəsizlik texnikası üzrə İdarə (OSHA) yaratdı. 6,7 milyon iş yeri üçün bu idarənin 2300 sayda müfəttişi kifayət etmir. İşəgötü-rənlər zədələr və ölüm halları barədə hesabatları könüllü şəkildə idarəyə təqdim edir, bu isə həmin sahədəki mövcud statistikanı etibarsız edir30. İstehsalatda pozuntu hallarına görə məsuliyyətə cəlb edilən korporasiyalar hesab edir ki, əmək şəraitinin yaxşılaşdırılması üzrə xərclər çəkməkdənsə, nisbətən kiçik cərimələri ödəmək daha ucuz başa gəlir (həm də əlavə sövdələşmələrdən sonra bu cərimələr əhəmiyyətli şəkildə aşağı düşür).
    İşçilərə kompensasiya verməklə bağlı qanunlar sübutların ağırlığını (məhkəmədə), adətən, bədən xəsarəti alan işçinin üzərinə yıxır, dəlillərin və maddi sübutların məhv edilməsinə və ört-basdır edilməsinə görə müəssisə rəhbərliyini cəzalandırmır, müddətin keçməsinə əsaslanırlar. Bu isə uzun müddət ərzində gizli şəkildə sürən peşə xəstəlikləri barədə məlumatın yayılmasına və analizinə çətinlik törədir. İstehsalatda zədə alan milyonlarla fəhlənin yalnız 10%-i müəyyən kompensasiya almağa nail olur. Bundan sonra onlar məsuliyyətsiz işəgötürəni məhkəmə qaydası ilə təqib etmək hüququndan məhrum olurlar. Beləliklə, hökumətin travmatizmə görə kompensasiya proqramı müəssisəni müəyyən dərəcədə məsuliyyətdən qoruyur.
   
    Böhran təzahürləri–məktəb və mənzillər
    İqtisadi bərabərsizlik özünü təhsil sahəsində də göstərir. Amerika ştatlarında məktəblərin maliyyələşdirilməsi əsasən əmlak gəlirləri hesabına həyata keçirilir. Ona görə də varlı dairələr kasıb dairələrlə müqayisədə bir məktəbliyə 10 dəfə çox xərc çəkirlər. Daha kasıb məktəblər maliyyə çatışmazlığından əziyyət çəkir, onların təhsil müəssisələri daha yüklənmiş vəziyyətdə olur31. Bir çox qanunvericilər və şərhçilər bu barədə belə deyirlər: «Biz məktəblərin problemlərini, sadəcə, pul təxsisatları ilə həll edə bilmirik». ABŞ Silahh Qüvvələrinin dağıdıcılıq qabiliyyətinin artırılması üçün Pentaqona böyük məbləğlər verməkdə davam edən insanlardan belə bəyanatlar eşitmək çox qəribədir. «Rand Corporation» tərəfindən aparılan tədqiqatlardan biri göstərir ki, sinifdəki uşaqların sayı nə qədər azdırsa, məktəbəqədər tərbiyə müəssisələrində qrupların formalaşdırılma prosesi bir o qədər asandır və müəllim tərəfindən tədris materiallarının istifadə edilmə səviyyəsi daha yuxarıdır. Tərbiyə prosesi üçün lazım olan avadanlığa əlavə maliyyə vəsaitlərinin yatırılması isə gəlirləri aşağı olan ailələrin uşaqlarının mənəviyyatını və davranışım doğrudan da yaxşılaşdırır32. Lakin məsələnin mahiyyəti, görünür, təkcə pulların olub-olmamasında deyil. Bəzi tənqidçilər dövlət təhsil sektorunun özəlləşdirilməsini və üzərində pul məbləği göstərilmiş təhsil sertifikatlarının şagirdlərin valideyrılərinə verilməsini təklif edirlər. Onlar bu sertifikatlardan istifadə edərək, kilsə məktəbləri də daxil olmaqla, istədikləri özəl məktəbdə uşaqlarının təhsil haqqını ödəyə bilərlər. Müəllimlərin və məktəblərin attestasiyalarının, həmçinin onların işinə və tədris prosesinin keyfiyyətinə nəzarətin ləğv edilməsi təklif olunur. Belə olan halda, istənilən şəxs pul yığmaq üçün, sadəcə, təhsil sertifikatı alaraq məktəb təsis edə bilər. Hesab olunur ki, belə təklif irəliyə doğru bir addımdır.
    Ali təhsilin maliyyələşdirilməsində də dramatik disproporsiyalar mövcuddur. Federal yardımı ilk növbədə yerli kolleclərə və axşam məktəblərinə yox, fəaliyyət göstərən varlı elit universitetlərə göstərirlər. Bu isə aşağı gəlirli insanların keyfiyyətli təhsil almasını çətinləşdirir. Bundan başqa, ali tibb müəssisələrinə, ali təhsildən sonrakı təhsil proqramlarına və aspirantların hazırlığına federal yardım nəzərdə tutulmuşdur. 1980-1990-cı illərdə həm dövlət, həm də özəl tədris müəssisələrində təhsil haqqı qeyri-adi şəkildə artmış, aşagı gəlirli kollec şagirdləri üçün federal qrantlar isə 1970-ci illər orzində verilmiş federal qrantların yalnız yarısını təşkil etmişdi33.
    Mənzil məsələsində də cyni vəziyyətdir. Federal yardımın əsas Ü.H ıni kasib ailələrə yox, varlı ailələrə düşür. Orta və yüksək gəlirli mənzil mülkiyyətçiləri daşınmaz əmlak vergisindən güzəştlər, ipoteka kreditləşməsi üçün ödənilmiş gəlirlərdən ayırmalar və daşınmaz əmlakm satılması zamanı bazar dəyərinin artırılmasına vergi ödənişindən möhlət alırlar. Bütün bunlar dövlətə hər il 100 milyard dollar məbləğində ödənilməmiş vergilər hesabına başa gəlir. Bu, aşağı gəlirli insanlar üçün nəzərdə tutulmuş Mənzil Tikintisi və Şəhərin İnkişafı Nazirliyinə ayrılan məbləğlərdən bir neçə dəfə böyükdür34.
    Yüksək gəlirləri olan və dənizə baxan evlərin sahibləri dövlət tərəfindən subsidiyalaşdırılmış sığorta əldə edirlər. Bu zaman dövlətin üzərinə milyardlarla dollarlıq məsuliyyət düşür. Belə benefisiarlardan biri keçmiş prezident Corc Buş idi. Daim öz qüvvəsinə arxalanmaq barədə bazar prinsipini yorulmadan təbliğ edən Buş öz daşınınaz əmlakının 300000-400000 dollar məbləğində təbii fəlakətdən sığortası üçün federal subsidiyadan istifadə edirdi35.
    Federal yardım vasitəsilə tikilmiş özəl yaşayış kompleksləri federal maliyyələşmə hüququ əldə etmək məqsədilə aşağı gəlirli insanlara 1-2 il müddətinə icarəyə verilir. Bundan sonra isə həmin komplekslər ilkin müqaviləyə heç bir aidiyyəti olmayan ahcılara satılır. Alıcılar kirayənişinləri evlərdən çıxararaq, bu kompleksləri icarəyə veriləcək bahalı mənzillərə və ya kəndəminimumlara çevirirlər. Hər il aşağı gəlirli insanlar üçün tikilmiş minlərlə ev bərpa prosesinə məruz qalaraq, sonradan şəxsi investorlara verilir. Mənzil və ya icarə haqlarının tənzimlənməsi barədə qanunların gücü zəif olan rayonlarda mənzillərin sahibləri öz istəkləri ilə icarə haqqını artıraraq, sakinləri heç bir əsas olmadan evdən çıxara bilərlər.
    Hökumət gəlirləri aşağı olan sakinlər üçün iki mənzil proqramı qəbul etmişdir. Birinci proqram 1,3 milyon ailə üçün dövlət mənzil proqramıdır. Bu ailələrin yarısı dövlət yardımının hər hansı bir formasından istifadə edirlər36. Dövlət vəsaiti hesabına tikilmiş və içərisində narkomanların, cinayətkar qrup üzvlərinin yaşadıqları evlər kütləvi informasiya vasitələrinin diqqətini daha çox cəlb edir. Lakin vəziyyətin normal olduğu, yaşlı adamların yaşadığı mənzil kompleksləri mətbuatda çox az-az işıqlandırılır.
    Dövlətin ikinci mənzil proqramı dövlət mənzil vauçerləri proqramıdır. Bu proqram aşağı gəlirli 1,5 milyon ailə üçün mənzilin alınmasına və ya icarəsinə dövlət subsidiyalarının ayrılmasını nəzərdə tutur. Ailə ev sahibinə gəlirin 30%-ni verir, hökumət isə qalan məbləği ödəyir. Yenə də dövlət sektoru özəl sektoru maliyyələşdirir. Gəlirləri aşağı olan yarım milyona qədər ailə vauçerləri alandan sonra münasib mənzilin olmaması səbəbindən onları istifadə edilməmiş şəkildə geri qaytanr. ABŞ-da yoxsul ailələrin təqribən dörddə bir hissəsi mənzil sübsidiyalarının hər hansı bir növünü əldə edir. Bu, sənaye cəhətdən inkişaf etmiş bütün ölkələr arasında ən aşağı səviyyədir37.
    1980-ci illərdə mənzillərə dövlət təxsisatlarının azaldılması evsizliyin artmasının əsas səbəbi oldu. Evsizlərin ən sürətlə artan qrupu ailələr idi38. Münasib və əlçatan mənzil təkliflərinin azaldılması nəticəsində ölkənin bir çox rayonlarında icarə haqqının artımı gəlirlərin artımım sürətlə qabaqlayır. Evsiz hesab olunmayan milyonlarla amerikalı ya mənzilin ölçüsü ilə bağlı öz tələbatlarını son həddə qədər məhdudlaşdırır, ya da mənzilə öz imkanlarından artıq məbləğdə pul ödəyir.
    Bir çox şəhərlərdə yerli hakimiyyət orqanlarının qanunları evsizləri qanundankənar elan edir. Bu qanunlara əsasən, ictimai yerlərdə yataq kisəsi ilə və ya özünəxidmət mağazalarındakı araba ilə oturmaq və ya uzanmaq qanun pozuntusuna bərabər tutulur. Evsiz insanları təqib edir, onlarla kobud rəftar edir, hər yerdən qovur, həbs edir, onlara məxsus kasad əmlakı müsadirə edir, sındırır, onların eadır düşərgələrini və yatınaq üçün istifadə etdikləri yerləri hasarlayırlar39. 1980-ci illərdə mənzil tikintisinin azaldılmasından sonra evsiz insanların mövcudluğu elə adi hal aldı ki, gənc amerikalıların bütöv bir nəsli onları şəhər landşaftının adi bir hissəsi kimi qəbul edir. Bu gənclər bilmirlər ki, bir zamanlar evsizlər çox nadir hallarda idi və cəmiyyətin qınaq yeri hesab edilirdi.
   
    «GENERAL MOTORS» üçün əlverişli olan «ictimai nəqliyyat»
    İctimai ehtiyaclarla müqayisədə şəxsi gəlirlərə üstünlük verilməsinin başqa bir nümunəsi nəqliyyat sistemidir. 1920-ci illərə qədər sərnişinlərin və malların daşınması əsasən dəmir yolu vasitəsilə elektrik qatarları ilə həyata keçirilirdi. Dəmiryol nəqliyyaü minik maşınlarının və yük maşınlarının istifadə etdikləri yanacağın yalnız bir hissəsini sərf edir. Onun məhz yanacaqdan qənaətlə istifadə etməsi sənayenin neft və avtomobil sahələri üçün bu nəqliyyat növünü arzuolunmaz etmişdir.
    Los-Anceles şəhərinin tarixinə nəzər salaq. 1935-ci ildə şəhərdə dünyanın ən iri relsli nəqliyyat sistemi (dəmiryol sistemi) mövcud idi. Hər il 80 milyon sərnişin daşıyan, 75 mil radiuslu ərazini əhatə edən bu nəqliyyat sisteminin elektrik qatarları ətraf mühiti çirkləndirmir və səssiz olurdular. Lakin «General Motors» və «Standard oll» korporasiyaları öz niyyətlərini ört-basdır etmək üçün saxta şirkətlərdən istifadə edərək dəmir yolu nəqliyyat sistemini alıb, elektrik qatarlarını mühərrikləri «Standard oll» şirkətinin yanacağı ilə işləyən və «General Motors» istehsalı olan avtobuslarla əvəz etdilər. Artıq 1955-ci ildə həmin korporasiyalar bütün ölkədəki elektrik tramvaylarını daha çox yanacaq işlədən və havaya işlənmiş qazlar buraxan avtobuslarla əvəzlədilər. Bundan sonra isə onlar şəhərdaxili və şəhərətrafı avtobus marşrutlarını azaltdılar ki, minik avtomobillərinə keçidə kömək etsinlər. «General Motors» korporasiyası 1949-cu ildə sövdələşmədə günahkar bilinmiş və 5000 dollar məbləğində iri cərimə ödəmişdi40.
    Avtomobillər cəmiyyətə sarsıdıcı zərbə vurur. Hər il ABŞ-da avtomobil yollarında 47000 insan həlak olur, iki milyon insan zədə alır, onların çoxu əmək qabiliyyətini ömürlük itirir. Yollarda üç milyondan çox amerikalı həlak olmuşdur. Bu, ölkənin öz tarixi boyu apardığı bütün müharibələrdə həlak olmuş insanların sayından iki dəfə çoxdur. Göstərilən rəqəmlər yolnəqliyyat hadisəsindən sonra hər gün və ya hər həftə baş verən ölümləri, həmçinin avlomobil nəqliyyatının işlənmiş qazlarının insana təsiri nəticəsində hər il baş verən 30000 ölüm halını əhatə etmir. Avtonəqliyyat vasitələri hər gün bir milyon canlının ölümünə səbəb olur. Avtomobillərin yollarda öldürdükləri marallar ovçular tərəfindən öldürülən marallardan çoxdur41.
    ABŞ şəhərlərində torpağın yarıdan çoxu yol hərəkətinə, avtomobillərin saxlanma yerlərinə, eləcə də avtomobillərlə bu və ya digər mənada əlaqədar olan obyektlərə ayrılmışdır. Şəhərlərin bütöv məhəllələri yalnız ona görə sökülür ki, həmin yerlər avtomagistrallar və digər yollar üçün boşaldılsm. Bu isə son nəticədə mənzillərin böyük çatışmazlığına gətirib çıxarır. Avtomobillər yaşayış məntəqələrinin daha da genişləndirilməsini tələb edir. Məqsəd kanalizasiya şəbəkəsinin qurulması, yolların texniki xidməti və digər xidmətlərlə bağlı xərclərin, həmçinin ərzaq məhsullarının daşınına xərclərinin adambaşına artırılmasıdır. Məsələ bundadır ki, iri şəhərlərin ətrafında yerləşən kənd təsərrüfatı fermaları, şəhərlər genişləndikcə, onlardan daha uzaq düşürlər.
    Federal, ştat və bələdiyyə hökumətləri avtomobillərin istismarma hər il 300 milyard dollardan artıq pul xərcləyirlər. Bunlar avtomobil yollarının tikintisinə və xidmətinə, yol polisinin, təcili yardım xidmətinin və xəstəxanaların saxlanmasına ayrılan xərclər, həmçinin daha çox ərazinin avtomagistrallara və yollara ayrılması nəticəsində daşınmaz əmlak vergisinin kompensasiyasıdır. Avtomobillər şəhərlərdə havanı zəhərləyən ən böyük mənbədir. Avtomobil şinlərinin tozlarından və neft ləkələrindən, həmçinin qışda yollara sopilən tonlarla duzlardan ibarət üst novlar çaylara və dəniz hövzələrinə ekoloji ziyan vurur, ağacları və digər bitkiləri məhv edir. Avlomobil qəzalarında ziyan çəkmiş şəxslərin müalicə xərcləri çox böyükdür. Yollardakı qəzalar nəticəsində bədən xəsarətlərilə bağlı işlərin məhkəmələrdə uzun müddət ərzində baxılma xərcləri də eyni ıniqyasdadır. Orta amerikan ailəsinin gəlirlərinin beşdə bir hissəsi avtomobilin qiymətinin ödənilməsinə, avtomobilin sığorta xərclərinə, yanacağın alınmasına və avtornobillə bağlı digər xərclərə sərf olunur. Şəhərlərin genişlənməsi və əhalinin artımı bizim yollara sərf etdiyimiz saatları artırır. Avtomobil sürməyən insanlar–yaşlılar, əlillər və gənc nəsil avtomobilin hökmranlıq etdiyi nəqliyyat sistemindən təcrid olunmuşlar.
    İctimai nəqliyyata sərf olunan pulların böyük hissəsi şəhər ətrafında yaşayan imkanlı sakinlərə xidmət göstərən metropolitenə gedir. Onlar hər gün şəhərlərin işgüzar hissələrindəki biznes mərkəzlərinə gedib qayıdırlar. Bələdiyyə nəqliyyat sistemləri vergisiz istiqrazlar vasitəsilə qismən kəsirli maliyyələşdirmə hesabına ödənilir. Bu vergisiz istiqrazları, adətən, imkanlı fiziki şəxslər və banklar alır. Nəqliyyat sistemləri istiqraz borclarına xidmət etmək üçün gediş haqqını yüksəldir, xidmət göstərən personalın sayını azaldır. Bu isə sərnişinlərin sayının azalmasına, gəlirlərin aşağı düşməsinə və borcun yeni artımına gətirib çıxarır. Prezident Klinton hakimiyyətdə olduğu zaman ictimai nəqliyyatın maliyyələşdirilməsini azaltmış, bu isə Amerikanın nəqliyyat problemlərini daha da kəskinləşdirmişdi.
   
    Torpağın zəhərlənməsi
    Ətraf mühitin çirkləndirilməsini müntəzəm şəkildə ifşa edilən və buna baxmayaraq, yenə də ciddicəhdlə törədilən günahla müqayisə etmək olar. Sənaye müəssisələri hər il ətraf mühitə tullantı şəklində milyonlarla ton toksik maddələr, o cümlədən kükürd 4-oksid, azot 4-oksid, karbon 4-oksid, selen, civə, qurğuşun, asbest və digər zəhərli maddələr atır, satış məqsədilə bazara minlərlə yeni kimyəvi birləşmə çıxarır və onların ətraf mühitə təsirinin nəticələri barədə doğru-dürüst məlumat vermirlər. Hər il neft kəmərlərindən və neft tankerlərindən neftin tökülməsi ilə bağlı 10 minlərlə hadisə baş verir. Nəticədə milyonlarla qallon neft bizim əsas sulanmıza tökülərək böyük ziyan vurur–neft balıqların kürü tökdüyü təkrar silsilələrdən, vəhşi heyvanların və ev heyvanlarının çoxaldığı yerlərdən keçir42.
    Yeraltı sərvətlərin açıq üsulla çıxarılması, kömürçıxarma və meşo sənayesi şirkətləri tərəfındən meşələrin məhv edilməsi davam edir və canlı təbiətə, çayların sn hövzələrinə böyük zərbə vnrnr. Qiymətli bitki və heyvanat aləminin müxtəlif növlərinə malik olan tropik meşələr boşluğa çevrilir. Bu gün balta dəyməmiş meşələrin yalnız 20%-i qalmışdır. Bunlar əsasən Rusiya, Kanada və Braziliyada yerləşir. Bu meşələr də vəhşicəsinə qırılmaq təhlükəsi altındadır43.
    ABŞ-da Kaliforniyanın sekvoyya meşələrinin 96%-dən çoxu artıq məhv edilmişdir. Ağacların məhv edilməsi ilə yanaşı, kürü tökülən çayların və yer üzündə həyatı davam etdirən digər ocaqların məhv edilməsi prosesi baş verir44. Ağır metallar və digər zəhərli maddələr istismar olunan yataqlardan qrunt sularına axıdılır. Eroziyaya məruz qalmış torpaqlar yuyularaq çay yataqları, kanallar və irriqasiya sistemləri vasitəsilə axıdılır, ərzaq istehsahm və balıq resurslarını məhv edir. ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin məlumatına görə, ölkədəki kənd təsərrüfatı fermaları və inşaatçılar hər il 400 000 akr nəmləndirilmiş torpağı məhv edirlər. Fermaların novları və şəhər kanalizasiya sistemləri ilə axıdılan tonlarla azot və fosfor qalıqları, o cümlədən avtomobildə işlənmiş qazlar və qazanxana borularından havaya buraxılan nitratlar sularda yosunların əmələ gəlməsinə səbəb olur və nəticədə körfəzlərdə, çayların deltalarında və dənizlərdə oksigendən məhrum böyük «ölü zonaların» yaranmasına gətirib çıxanr45.
    Ət istehsalı məqsədilə mal-qaranın bəslənməsi böyük torpaq sahələrinin və su axarlarının zəhərli sularla çirklənməsinə gətirib çıxarır. Bu da mal-qara yeminin istehsalı məqsədilə milyonlarla akr torpaqların alınmasına səbəb olur. Bir hesabata əsasən, ekologiya nöqteyinəzərdən ətin istehlakı benzinlə işləyən avtomobili sürməkdən sonra ən zərərli məşğuliyyətdir46.
    Ekoloji cəhətdən zərərli məşğuliyyətin daha bir növü hədsiz uşaq doğumudur. Yer kürəsi əhalisinin 6 miyarddan çox artması toksiki zəhərlənmələrin miqdarını artırır, ekoloji tarazlıq pozulur, digər bioloji növlərin məhv edilməsi baş verir. Qidanın həm yer səthində, həm də dəniz dibində istehsalı əhalinin say artımına çata bilmir. İri kommersiya donanmaları xırda balıq gəmilərini sıxışdırır (eləcə də ailə lcrmerləri aqrobiznes tərəfindən sıxışdırılır) və balığın, dəniz heyvanlarının hədsiz dərəcədə ovlanması nəticəsində insanların dəniz məhsulları ilə təminatı pozulur.
    Sənayedə və satlıq kənd təsərrüfatı istehsalında geniş tətbiq olunan bir çox kimyəvi birləşmələr insanın endokrin sisteminin fəaliyyətini pozur və öz təsiri etibarilə hormonlara oxşayır. Qida zəncirindən keçən bu birləşmələr insanın sağlamlığını və genetik qabiliyyətini dağıdır. Toksiki tullantılar və zibilyandıran sobalar əsasən aztəminatlı afroamerikalıların, Latın Amerikasından olanların və Amerika hindularının yaşadıqları rayonlarda və ya həmin ərazilərin yaxınlığında yerləşdirilir. Məhz buna görə də əhalinin bu kateqoriyası arasında xərçəng xəstəliklərinə mübtəla olma səviyyəsi daha yüksəkdir. Elektrik stansiyalarının və toksik maddələrlə zəhərlənmiş ərazilərin yaxınlığında məskunlaşan uşaqlarda leykemiya, beyin şişləri və yumurtalıq şişləri daha çox müşahidə olunur47.
    45 milyondan çox amerikalı qida hazırlamaq və çımınək üçün parazitlərə yoluxmuş, həmçinin pestisidlərlə, toksiki kimyəvi maddələrlə çirklənmiş sudan istifadə edirlər48. Hər beşinci amerikalının içdiyi suda qurğuşunun yüksək səviyyəsi aşkar edilmişdir. Bu isə arterial qan təzyiqinin artmasına, beyinin qan dövramnın pozulmasına, insultlara, ürək xəstəliklərinə gətirib çıxarır.
    ABŞ-da 50000-dən 100000-ə qədər ölüm halı havanın çirklənmə səbəbindən baş verir. Son iyirmi ildə havanın çirklənməsinin davam etməsi nəticəsində astına xəstəliyinə yoluxmuş uşaqların sayı 75% artmışdır49.
    Təəccüblü deyil ki, bəzi ekoloqların gəldikləri nəticəyə görə, udduğumuz hava, içdiyimiz su, yediyimiz qidalar ABŞ-da insan ölümünün əsas səbəbləridir.
    Kimyəvi maddələrin geniş tətbiqi ilə kənd təsərrüfatının istehsalı nəticəsində hər il 6 milyon akr torpağın məhsuldar qatı eroziyaya məruz qalaraq birdəfəlik məhv olur. Son bir neçə onillik ərzində toksiki herbisidlərin və pestisidlərin istifadəsi iki dəfə artmış, ildə üç milyard funta çatmışdır. Bu, anadangəlmə inkişaf qüsurlanna, qaraciyər və böyrək xəstəliklərinə səbəb olur50. Ev sahibləri televiziyada verilən reklam çarxlarının təsiri altnula («)z bağçalarını və çəmənliklərini herbisidlərlə və insektisidlərlə sulayırlar. Onların istifadə etdikləri bu maddələrin miqdan sahə vahidi etibarilə fermerlərin öz plantasiyalarında istifadə etdiklərindən 3-6 dəfə çox olur. Bununla da ev sahibləri həm özlərinə ziyan verir, həm də torpağın oksigenlə zənginləşdirilməsinə və bitkilərin tozlandırılmasına kömək edən bir çox faydalı həşəratları qırırlar. Qida məhsullarında və içməli suda aşkar edilən pestisidlərin səviyyəsi mümkün qatılıq həddinin federal normalarını çox üstələyir. Bu isə xərçəng xəstəliyinə mübtəla olmaq təhlükəsinə, beyinin və sinir sisteminin uzunmüddətli pozulmalarına gətirib çıxarır. 8 milyard dollara qədər gizli xərclər pestisidlərin tətbiqi, o cümlədən zəhərlənmiş suyun təmizlənməsi, sağlamlığa dəyən ziyanın bərpası, quşların, balıqların və ağacların məhvi ilə əlaqədardır51.
    Ətraf mühitə daxil olunan kimyəvi maddələr nə qədər çoxdursa, bir o qədər də çox tələb olunur. Məsələn, meşədə və ya çəmənlikdə olan pestisidlər həşəratlarla qidalanan oxuyan quşlan məhv edir və beləliklə, təbiəti ziyanvericilərlə təbii mübarizə vasitəsindən məhrum edirlər. Nəticədə həşəratların hücumu daha da güclənir və bu da pestisidlərin daha geniş tətbiqini tələb edir. Pestisidlər onlarla kimyəvi mübarizə vasitələrinə daha dayanıqlı olan həşəratlar nəslinin yaranmasına gətirib çıxarır. Bu da daha güclü kimyəvi maddələrin tətbiqini tələb edir. Pestisidlərin tətbiq olunduğu 35 il ərzində onların tətbiqi 10 dəfə artmış, məhsulun həşəratlardan və digər kənd təsərrüfatı ziyanvericilərindən tələfat halları təqribən iki dəfə yüksəlmişdir52.
    Milli kütləvi informasiya vasitələrində sağ siyasi təmayülün təhqiqat qrupları tərəfindən hazırlanmış və ekoloji çirklənmədə günahkar korporasiyalar tərəfindən maliyyələşdirilən kampaniya keeirilir. Bu kampaniyanın məqsədi ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində müstəqil informasiyamaarifçilik fəaliyyətini gözdən salmaqdır. Onlar keçmiş prezident Corc Buşla bumənada razıdırlar. Corc Buş sübut edirdi ki, «ətraf mühitin mühafizə tədbirləri iqtisadi inkişafla və azad bazar prinsipləri ilə uyğunlaşdırılmalıdır»53. Əslində, təbiəti mühafizə qanunvericiliyi iş yerlərinin əhəmiyyətli şəkildə azalmasına gətirib çıxarmadı, hətta bəzi hallarda Amerika şirkətlərinin rəqabətə davamlılıq qabiliyyətini saxlayaraq, yeni iş yerlərinin yaranmasına səbəb oldu54. Bununla belə, planetimizin resurslarının vəhşicəsinə istismarı və əhalinin sayının artması nəticəsində bioloji növlərin məhv olması ildə 17500 bitki və canlının məhv olma sürəti ilə baş verir. ABŞ-da və digər ölkələrdə geniş tətbiq olunan kimyəvi gübrələr kənd təsərrüfatı bitkiləri məhsullarının artırılmasına artıq az təsir göstərir. İnsanların böyük əksəriyyətinin yaşayışı üçün zəruri olan əsas buğda bitkilərinin istehsalı 1984-cü ildən başlayaraq əhalinin artım sürətindən daha yavaş artır55.
   
    Ekoloji apokalipsis
    Bütün ekosferanın–havadan və sudan ibarət nazik təbəqənin həyati təminat sistemi qlobal istiləşmə, ozon qatının zədələnməsi və əhali artımı təhlükəsi altındadır. Qlobal istiləşmə tropik meşələrin məhv edilməsi üzündən yaranır. Bunun səbəbi isə mühərriklərin, enerji qurğularının işlənmiş qazları və yeraltı yanacaq növlərinin yanmasından yaranan tullantılar–istiliyi Yer səthinin yaxınlığında saxlayan «oranjereya effekti»dir. Beynəlxalq elmi ekspertlər qrupu iqlim dəyişikliklərinin təbii tarazlığının sürətlə pozulmasından narahatlıqlarını bildirirlər. Alimlərin israrlı müraciətlərinə baxmayaraq, ABŞ Konqresindəki respublikaçılar və demokratlar qlobal istiləşmə ilə əlaqədar sənaye tullantılarının məhdudlaşdırılmasına yönəlmiş təklifləri rədd etmişdilər56. Senator Stiv Simıns (Aydaho ştatı) demişdi ki, əgər kapitalizmlə ekologiya arasında seçim etmək lazım gəlsəydi, o, kapitalizmi seçərdi. Lakin həyat qabiliyyətli ekologiya olmadan seçim etmək lüzumu qalmayacaq.
    1990-cı illər meteoroloji müşahidələrin bütün tarixi boyu ən isti dövr, 1997-ci il isə XX əsrin ən isti ili idi. Ondan sonra 1998-ci il və daha isti 1999 və 2000-ci illər gəldi57. İstilik effektini yaradan qazlardan ən çox ehtimal olunan karbon 4-oksidin atmosferdə miqdarı 1800-cü ilin ortalarından başlayaraq 25% artmışdir. Bu artım iqlimin bölüşdürülmə xarakterini dəyişdirir və yağışların yağması ondan asılı olur. Nəticədə biz planet miqyasında meteoroloji normalardan kənara çıxmaların, görünməmiş tropik qasırğaların və fırtmaların şahidi oluruq. Qlobal istüəşmə qütb buzlaqlarının əriməsinə gətirib çıxarır. Bu isə dünya okeanı səviyyəsinin artmasına səbəb olur, su sahil xəttini və kiçik adaları basır, təbii ekosistemləri dağıdan güclü quraqlıqlar və daşqınlar baş verir58. Şimal ölkələrində, həmçinin daha isti ölkələrdə də temperaturun artması torpağın nəmliyini azaldır, nəticədə meşələrin müstəqil şəkildə bərpa olunmaq qabiliyyəti pozulur, meşə yanğınlarının baş verməsi üçün şərait yaramr59.
    Qlobal istiləşmə vəhşi heyvanların çoxalma prosesində müəyyənləşdirilmiş qaydaları və vərdişləri pozur, yeni virusların yaranması və xəstəliklərə qarşı meyilliliyin artması üzündən onların məhvolma təhlükəsini meydana çıxarır. Qlobal istiləşmə insanlar üçün istivurma, havanın çirklənməsi, yoluxucu xəstəliklər və quraqlıq risklərini artırır60. Əgər biz yeraltı yanacaqların yandırılmasını azalda və enerji hasilatını küləyin, günəş şüalarının hesabına artıra bilməsək, qlobal istiləşmənin bütün faktorları planeti fəlakətə sürükləyəcək.
    Bizi ölümcül günəş şüalarından qoruyan ozon qatının azalması da potensial fəlakət mənbəyidir. Hər il Yer kürəsinin atmosferinə 2,6 milyard funt kimyəvi maddə, əsasən xlorftorkarbonlar (CFCs) atılaraq, ozon qatını dağıdır. Atmosferin xlorftorkarbonlarla çirkləndirilməsinin ABŞ-da 5 ən iri günahkarı korporativ hərbi podratçılardır. Amerikanın kosmik gəmiləri də ozon qatına çox dağıdıcı təsir göstərirlər, lakin kosmik gəmilərin uçuşları əvvəlki kimi davam edir61. xlorftorkarbonların atmosferə ən iri birdəfəlik tullantıları ozon qatına təsir göstərməkdə davam edir. Bu səbəbdən, irəliləyişlərə baxmayaraq, yaxın illərdə təhlükə artacaq.
    İlk dəfə Antarktida üzərində müşahidə olunmuş ozon dəlikləri sonralar yerin Şimal yanmkürəsinin geniş fəzaları üzərində peyda olmusdur. Hədsiz ultrabənövşəyi şüalar ağaclara, kənd təsərrüfatı bitkilərinə, okeanın morcan riflərinə və balıqlarına zərbə vurur, hömçİnİD planetimizdə oksigenin təqribən yarısını istehsal edən okean fıtoplanktonunu dağıdır. Okeanların ölməsi insanların ölməsi deməkdir. Ultrabənövşəyi şüalanma bitkilərin və insanların DNK turşusunu dağıdaraq, immun sistemini zəiflədir62.
    Kapitalizmin fəaliyyət üsulu daha geniş miqyaslarda istehsal etmək və satmaqdır. Kapitalizm sistemi dünyanın resurslarına sonsuz artan resurslar kimi yanaşır. Lakin Yer kürəsinin su, oksigen, məhsuldar torpaq qatı ehtiyatları məhduddur. Eyni zamanda, enerji istehlakı prosesindən yaranan istiliyi və toksinləri udmaq qabiliyyəti ds sonsuz deyil. Müəyyən hüdudları olan zərif ekologiya ilə sonsuz genişlənən kapitalizm, görünür, fəlakətlə nəticələnəcək qarşılaşma kursundadır.
   
    Qarətçilər üçün hökumət
    Planetimizin taleyini risk altına qoyan bu vəziyyətə ABŞ hökumətinin reaksiyası heç bir ümid vermir. Təhlükəsiz içməli su haqqında qanun (1974) əsasən icra olunmur. Havanın çirkləndirilməsinə nəzarət barədə qanun (1974) kömür şaxtalarının sahibləri üçün gözlənilməz bir hədiyyəyə çevrildi. Onlara şaxtalardakı havanın təmizlənməsi üçün milyardlarla dollarlar verildi. Məməlilərin və quşların məhv olmaqda olan növlərinin qorunması barədə qanun (1973)–dünyada təbiətin mühafizəsi barədə ən ciddi qanun–son iki onillikdə özünü çox qeyri-effektiv şəkildə göstərdi. Qanunun tələblərinə saymazyana münasibət və qanunun işləməməsi halları daha tez-tez baş verirdi. Texnoloji emal prosesinə məruz qalmış qida məhsullarında pestisidlərin kiçik izlərini belə qadağan edən qanun 1958-ci ildə ləğv edilmişdi. Prezident Klinton tərəfındən imzalanmış yeni qanun «nəzərəçarpacaq zərərin olmaması» ilə bağlı daha zəif standart tətbiq edir. Klinton administrasiyası qlobal istiləşməyə gətirib çıxaran çirklənmə səviyyələrinin azalması üçün az iş görmüşdü63.
    Mobil telefon rabitəsi antenalarının və mikrodalğalı ötürücülərin yaxınlığında yaşayan insanlarla əlaqədar olaraq Amerikada və Avropa ölkələrində aparılan todqiqatlar onlarekı xorçong, üıok-damar xəstəliklərinə və genetik mutasiyalara yoluxmanın çox təhlükəli səviyyədə olduğunu göstərir64. Digər böyük təhlükə atom enerjisidir. Atmosferdəki atom sınaqlarının və ya yeraltı atom sınaqları nəticəsində zəhərli buludların təsirinə məruz qalmış insanlar bir çox dəhşətli xəstəliklərdən əziyyət çəkir. Bir çox ştatlarda atom reaktorlarında ciddi qəzalar baş verirdi. Pensilvaniya ştatında Trimayl-aylend ətrafındakı rayonda ev heyvanlarında vaxtından əvvəl doğuş baş verir, heyvanlar ölür, sakinlərin ailələrində isə xərçəng, inkişaf qüsurlan tüğyan edir və erkən ölümlər baş verirdi65. Atom elektrik stansiyaları elə təhlükəlidir ki, sığorta şirkətləri onlarla bağlı riskləri sığortalamaqdan imtina edirlər.
    ABŞ-da hərbi bazalarda, atom silahı istehsal edən müəssisələrdə və atom laboratoriyalarında radioaktiv və toksik kimyəvi maddələrlə zəhərlənmiş 20 min yer var. Onların bir çoxunda radioaktiv tullantıların və zəhərli kimyəvi maddələrin havaya və su sisteminə atılması baş vermiş, o cümlədən milyonlarla qallonlar qanunsuz şəkildə müvəqqəti buxarlarıdırıcı süni göllərə, quyulara və filtrasiyalı hovuzlara axıdılmışdır. Onların təmizlənməsinə milyardlarla dollar lazımdır. Hazırda hökumət faktiki olaraq etiraf edir ki, belə yerlərin çoxunu təmizləmək heç vaxt mümkün olmayacaq və gələcək nəsillər boyu onların daim qorunması tələb olunacaq66. Energetika Nazirliyi radioaktiv tullantıların basdırılmasinin etibarlı üsullarına malik deyil.
    Hökumət onilliklər ərzində tərkibində uran və digər kimyəvi preparatlar olan həyat üçün təhlükəli maddələrin qmnt sularına və i|iıyulara tökülməsinə qəsdən icazə verirdi. Hökumət həmçinin özəl müəssisələrə və hərbçilərə icazə verirdi ki, radioaktiv tullantıların basdırılmasını okeanda, ABŞ-ın şərq və qərb sahilləri boyunca balıq vətəgələrinin əsas məskənlərində həyata keçirsinlər67.
    Hizo deyirdilər ki, atom enerjisi təmiz və ucuz olacaq. Əslində, atom elektrostansiyalarının tikilməsi zamanı tikintinin smetaya qarşı 400- İOOOVİ) bahalaşması baş verir və nəticədə elektrik enerjisinin tarifləri cideli şəkildə yüksəlir. Nüvə sənayesi köhnə atom elektrik Btansiyaları meydançalarının uzunmüddətli zərərsizləşdirilmə texnologiyalarına malik deyil. Atom reaktorlarından və laboratoriyalarından çıxarılmış minlərlə ton «zəif» radioaktiv metallar adi və geniş yayılmış əşyalarda–konservləşdirilmiş məhsulların qutularında, gümüş məmulatlarında təkrar istifadə edilmək üçün təklif olunur. Atom sənayesinin nümayəndələri bildirirlər ki, belə radioaktiv kütləvi tələbat mallarının insan sağlamlığına təsiri «cüzi» olacaq68.
    Su yollarının, ərazi sularının mühafizəsinə və qorunmasına cavabdeh olan ABŞ-ın sahil xidməti çaylara və göllərə tərkibində qurğuşun, civə və digər kimyəvi birləşmələr olan 100000-dən çox akkumulyator tullamışdır. Amerika hərbçiləri ətraf mühitin zəhərlənməsinin əsas günahkarlarıdır. Onlar ozon qatını dağıdan böyük miqdarda materiallardan istifadə edir, hər il 500000 ton toksik maddə istehsal edirlər. Pentaqon Koqresdə etiraf etmişdir ki, ətraf mühitin mühafizəsi üzrə federal qanunvericilik 17500 hərbi obyektdə pozulur69.
    Korporasiyalar özlərinin təsərrüfatsızlıq xərclərini və itkilərini cəmiyyətin üzərinə yıxa bildiyi zaman gəlirləri daha da çoxalır. Sənaye müəssisələrinin axarlarının təmizlənmə və ləğv edilmə xərcləri (bələdiyyə sutəmizləyici stansiyalarına düşən bütün yükün 40-60%-ni təşkil edir) və yeni su təminatı mənbələrinin qurulma xərcləri (sənaye və aqrobiznes müəssisələri ölkədə gündəlik su təminatının 80%-ni sərf edir) cəmiyyətin üzərinə qoyulmuşdur. Eyni vəziyyət radioaktiv ərazilərin təmizlənməsi, ətraf mühitin çirkləndirilməsindən yaranmış xəstəliklərin qarşısının alınması və müalicəsi, daşqın və quraqlıqlarla mübarizə xərclərində, enerjinin qeyri-effektiv istifadəsinin və itkilərinin qarşısının alınması, torpağın üst qatının eroziyası ilə mübarizə, kənd təsərrüfatı torpaqlarının, rütubətli torpaqların, balıq vətəgələrinin və suburaxıcı zonaların deqradasiyası ilə mübarizə xərcləri sahəsindədir.
    Toksik ağır metallar, kimyəvi maddələr və radioaktiv tullantılar bütün ölkə boyu gübrə kimi istifadə olunub fermer tarlalarına və otlaqlarına səpilir. Onlar gübrələrin tərkib hissələri hesab olunmurlar. Çünki sənaye cəhətdən inkişaf etmiş bir çox ölkələrdrın fərqli olaraq, ABŞ kənd təsərrüfatı gübrələrinin tərkibini elan etmir. Sənaye tullantrlarının, o cümlədən qurğuşunun, arsenin, kadmiumun və dioksinlərin gübrə qismində istifadə olunması qeyri-adi xarakterli və genişlənməkdə olan milli təzahürdür70.
    Ətraf mühiti çirkləndirən müəssisələri cəzalandırmaqdan daha çox mükafatlandırırlar. Müdafıə Nazirliyi özəl müdafiə podratçılarına əlavə 1 milyard dollar vermişdir ki, onlar elə özlərinin istehsal əməliyyatlarından sonra müxtəlif təmizləmələri həyata keçirsinlər. Dövlət yenə də özəl sektora səxavətlə təzminat ödəməlidir ki, heç olmasa, bir qədər sosial məsuliyyət nümayiş etdirsin. Energetika Nazirliyi təhlükəsizlik texnikası qaydalarının pozulmasına görə podratçıların üzərinə cərimələr qoyan zaman şirkətlərə icazə verilir ki, cərimə məbləğlərini hökumət idarələri tərəfindən qoyulan hesablara keçirsinlər. Özəl podratçılar ətraf mühitin kimyəvi çirkləndirilməsi ilə mübarizə fondunu faktiki olaraq zəbt etmişlər. Onlar minimal tələblərə cavab verməyən işə görə 940% səviyyəsində gəlir götürürlər. Fondun müştəriləri arasında aparıcı çirkləndirici ınüəssisə 88 obyekti olan «General Electric» korporasiyasıdır. Bu Fondun proqramına görə, bir neçə min çirklənmiş obyektin çox az hissəsinin təmizlənmə prosesi təsəvvüredilməz məbləğə–9 milyard dollara başa gəlmişdir71.
    Ətraf mühitin mühafizəsi üzrə Federal Agentlik (EPA) ətraf mühitin çirklənməsinin insan sağlamlığına uzunmüddətli təsiri barədə heç bir fundamental tədqiqat aparmamışdır. Agentlik hazırda istifadə olunan 70 min müxtəlif kimyəvi maddənin yalnız 1%nin monitorinqini keçirir72. Hər il yüzlərlə süni mənşəli yeni çirkləndiricilər və kimyəvi maddələr ətraf mühitə buraxılaraq xərçəng xəstəlikləri epidemiyasını gücləndirir, lakin ətraf mühitin ən biabırçı və görünməmiş çirklənmələri federal agentliyin diqqətindən yayinir. Ştat və federal hökumət nümayəndələri il ərzində minlərlə şikayətin yalnız 2%-dən az hissəsi barədə tədbir görürlər və bu, yalnız ondan sonra baş verir ki, uzunmüddətli ictimai narazılıq onları əvəzində pul aldıqları bu işi görməyə məcbur etsin. Ştat hökumətləri iri müəssİsələrin təsiri altında normativ aktlar qəbul etmişlər. Bu normativ aktlar imkan verir ki, çirkləndirici korporasiyalar özlərinə nəzarət etsinlər və nəticələr barədə hakimiyyətə və ictimaiyyətə məlumat verməsinlər73.
    Hökumət ətraf mühitə ziyan vurulmasını dayandıra bilməməkdən savayı, həm də ona aktiv şəkildə kömək edir. 1992-ci ildə Daxili İşlər Nazirliyi elan etmişdi ki, milli park və meşələrdə milyonlarla akr sahələrdə yerin təkinin açıq üsulla işlənməsinə icazə verir. ABŞ Silalılı Qüvvələrinin mühəndis korpusu 60 milyon akr bataqlaşmış torpaqları sahibkarların və layihə institutlarının istifadəsi üçün açmışdı. Artıq bu yüzillikdə mühəndis korpusu damba və bəndlərin qurulmasına 25 milyard dollar xərcləmiş, özündən sonra ekoloji cəhətdən viran edilmiş çaylar, lil basınış, balıqları məhv olmuş göllər qoyub getmişdi. Bəndlər ətraf bataqlıqlara və çaybasar çəmənliklərə onların ən əsas təbii funksiyasını–su artıqlığının udulması yolu ilə daşqınları zəiflətmək funksiyasını yerinə yetirmək imkanı vermir. Çayların məhdud məcraya salınması axma sürətinin artmasına və daşqınların tez-tez baş verməsinə gətirib çıxarır74.
    Bəzi ştatlarda aqrobiznes şirkətləri «ərzaq məhsullarını gözdən salan məlumatların yayılması barədə» qanunvericiliyi həyata keçirməyə müvəffəq olmuşlar. Bu qanunvericilik onlara ərzaq məhsullarının keyfiyyətini şübhə altına qoyan insanları məhkəmə yolu ilə təqib etmək imkanı verir. Belə iddianın uğurlu olub-olmamasından asılı olmayaraq, məhkəmə tərəfindən təqib olunmaq təhlükəsi şübhələnmək fikrində olanların qarşısını alır75. «Monsanto» transmilli korporasiyası «biotexnologiyalar əsasında yaradılmış və ya genetik dəyişdirilmiş» qarğıdalmm, çuğundurun, düyü və soyanın («Monsanto» korporasiyasının özü tərəfindən istehsal olunan «Raundap» herbisidinə dayanıqlı olan) istehsalına 100 milyonlarla dollar xərcləmişdi. İndi bu bitki plantasiyalarını məhsulun məhv edilmə riski olmadan həmin herbisidin çox böyük miqdarı ilə becərmək olar. «Monsanto» korporasiyası hər il bütün dünyanı 26 milyon funtdan çox herbisidlə təmin edir. Hesab edilir ki, genetik cəhətdən dəyişdirilmiş toxum materiah kənd təsərrüfatl ziyanvericilərinə qarşı dayanıqlıdır. Səbəb ondan ibarətdir ki, pestisid genetik cəhətdən toxumun özünə yerləşdirilmişdir. ABŞ-ın Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi öz hesabatında bildirir ki, genetik cəhətdən dəyişdirilmiş toxumlardan istifadə edən fermerlər adi toxumlarda becərilən qədər məhsul yığsalar da, əvvəlcə istifadə etdikləri qədər pestisid işlətməyə məcburdurlar.
    Biotexnologiyalar Monsanto korporasiyasına imkan verir ki, «terminator texnologiyası» ilə əldə edilmiş steril toxumların istifadə edilməsi yolu ilə bu və ya digər bitkilərin becərilməsi ilə məşğul olan fermerlərə nəzarəti inhisarda saxlasınlar. ABŞ-da və dünyanın digər ölkələrində steril toxumlardan istifadə edən fermerlər toxumluq dəni əldə etmək üçün özünün keçən ilki məhsulundan yox, «Monsanto» korporasiyasının toxumlarından istifadə etmək məcburiyyətində qalacaq. İstənilən halda belə ərzağın insan səhhətinə və ətraf mühitin ckologiyasına uzunmüddətli təsirinin necə olacağım heç kim bilmir. Genetik şəkildə dəyişdirilmiş ərzaq kütləvi təcrübəni ifadə edir. Bu təcrübənin gedişində bizdən razılıq almadan bizim səhhətimizlə və ətraf mühitlə üzərində təcrübə aparılan heyvanlar kimi rəftar edirlər. Monsanto korporasiyası ərzaqların üzərində uyğun etiketlərin qoyulmasına qarşı çıxır. Bu isə o deməkdir ki, istehlakçılar genetik cəhətdən dəyişdirilmiş ərzaqlardan istifadə etdiklərini heç bilməyəcoklər. Prezident Klintonun administrasiyası dövründə Ərzaq Məhsullarına və Dərmanlara Nəzarət üzrə Administrasiya, Ətraf Mühitin Mühafızəsi Agentliyi və Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi ərzaq bağlamalarının üzərində ərzağın tərkibi və ya təhlükəsiz olması barədə məlumata malik etiketin məcburi tətbiqinə qarşı çıxırdılar76.
    Çirklənmələri təmizləməkdənsə, qarşısını almaq daha effektivdir. Kənd təsərrüfatını kimyəvi gübrələr, pestisidlər və konservantlar olmadan inkişaf etdirən, ekoloji cəhətdən rasional enerji mənbələrindən istifadə etməyi planlaşdıran insanların sayı artmaqdadır. Bu, rəsmi dairələrdə olmasa da, ümidverici dəyişikliklərdən xəbər verir. Aılıq Bu gün Amerikada və dünyanın digər ölkələrində yüzminlərlə ınsan günəş enerjisi ilə işləyən istilik sistemlərindən istifadə edir. Kəliforniyada enerji mənbəyi qismində kübkdən və günəş işığından istifadə edən elektrik stansiyaları milyona qədər insanın tələbatını ödəyir. Atom və ya istilik elektrik stansiyaları ilə müqayisədə, onları tikmək tez və ucuz başa gəlir və onlar toksik tullantılar yaratmır. Bərpa olunan və ətraf mühiti çirkləndirməyən enerji ABŞ-da istehsal olunan enerjinin 7,5%-ni təşkil edir. Böyük Düzənlikdə yerləşən 12 ştat günəş enerjisi potensialına malikdir. Bu potensial ölkəmizin enerjidən istifadə həcmini üstələyir77. Lakin Reyqan, Buş və Klinton administrasiyaları belə alternativ enerji mənbələrinin mənimsənilməsi üçün heç bir şey etməmişdilər.
    Yeraltı yanacağın yanmasından yaranan gizli məsarifləri, o cümlədən qlobal istiləşmə, turşu yağışı, havanın və suyun çirklənməsi nəticəsində sağlamlığımıza və mülkiyyətimizə vurulan ziyanı nəzərə alsaq, alternativ enerjilər daha rentabellidir. Əgər hökumət və korporasiyalar bu alternativ enerji mənbələrinin istifadəsi üçün texnologiyaların və bölüşdürücü şəbəkələrin hazırlanmasına daha çox vəsait xərcləsəydilər, onda günəş və külək enerjisi daha əlçatan olardı. Yüksək effektli külək mühərriklərinin yeni nəsli Avropa, Latın Amerikası ölkələrində və Hindistanda ən çox inkişaf etmiş enerji mənbəyinə çevrilir. Lakin günəş və külək enerji mənbələrinin ucuz və bərpa edilə bilən enerjisi iqtisadiyyatın özəl enerji və neft kimya sahələrinin strukturunu laxladır və buna görə də çox vaxt alternativ enerjiyə barmaqarası baxır, onu «gəlirsiz» hesab edirlər.
    Bu səbəbdən maşınqayırma şirkətləri işlənmiş qazları havaya buraxmayan nəqliyyat vasitələrinin hazırlanması üçün az iş görürlər. Onların sözlərinə görə, bu nəqliyyat vasitələrinə kifayət qədər tələbat yoxdur. Lakin tədqiqatlar göstərir ki, avtonəqliyyat müəssisələrinin rəhbərləri və geniş ictimaiyyət belə nəqliyyat vasitələrinin çatışmazlğından şikayətlənir və bildirirlər ki, maşinqayırma şirkətlərinin rəhbərləri onların hazırlanmasına və satışına böyük maneələr törədirlər78.
    Minlərlə fermer kimyəvi vasitələrin istifadəsi ilə kənd təsərrüfatı məhsullarının becərilməsindən imtina etmiş, üzvi gübrələrin tətbiqinə və uyğun istehsal üsullarına keçmişdir. İndi onlar daha kiçik maya doyəri ilə daha çox məhsul yığır, növbəli əkindən, kərui təsərrüfatı ziyanvericiləri ilə mübarizədə təbii üsullardan, qeyri-kimyəvi gübrələrdən istifadə edirlər. Aparılan bir tədqiqat nəticəsində müəyyənləşdirilmişdir ki, yemlərə antibiotik əlavə etməkdən imtina etmiş Danimarka quşçuları cücə istehsahnda eyni və hətta daha yaxşı nəticələr əldə edirlər. Floridada pomidor becərilən fermalarda metillərəmidin istifadəsindən yem otu qismində qara-başaq otlaqlarının hazırlanmasına keçid nəticəsində becərilən 1 akr sahədən daha böyük gəlir əldə olunur. Lakin kənd təsərrüfatında kimyəvi vasitələrdən imtina edilməsi «Monsanto» və digər kimya şirkətlərinin gəlirlərinin heçə endirilməsi deməkdir. Kənd təsərrüfatı istehsalının alternativ üsulları Kənd Təsərrüfatı Nazirliyindən dəstək almır, çünki bu nazirlik korporativ aqrobizneslə sıx əməkdaşlıq edir. Kənd təsərrüfatında istehsalın alternativ üsullarına ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin elmitədqiqat işləri büdcəsinin 0,1%-dən az hissəsi sərf olunur. Bütün qalan vəsaitlər aqrobiznesin maraqları cərçivəsində aparılan tədqiqatlara və kimyəvi istehsal üsullarının tədqiqatına gedir79.
    Ümumiyyətlə, korporasiyalar üçün maksimal gəlir əldə etmək məqsədi güdən sosial-iqtisadi sistemlə insan tələbatları arasında ciddi ziddiyyətlər mövcuddur. Torpaqla, mineral resurslarla və su ilə ifadə olunmuş təbii kapital pulsuz və sonsuz resurs kimi sərf edilir, kapitalizmin dəyərinin hesablanması zamanı istehsal balansına heç vaxl daxil edilmir. Korporasiyalar ətraf mühiti zəhərləyərək, onun l.nnizlənmə işi ilə bağlı böyük xərcləri hökumətin üzərinə yıxırlar. Xərcləri cəmiyyətlə bölüşdürən, gəlirləri isə özəlləşdirən böyük biznesin işləri çox rəvan gedir. Hökumət iri kapitalist korporasiyalarının üzücü təsirindən kifayət qədər müdafiə olunmayıb, bir çox hallarda onların könüllü və yarman nökəridir.
   
    Qeydiər
    1. tauradha Mittal, «Hungry and Poor in a Rich Nation,» San Francisco Chronicle, November «>. 1998
    2. «Slıredding the Safety Net,» Baokgrounder, insütuteforFoodandDevel<>ı.....ni Policy, Winter 1998.
    3. lunly Heberman, «Hunger In Amerioa,» Nation, March 30, 1998, ı sən Franoüco< lıronlele, l h tobeı 20, 1999.
    4. «Thousands of Kids Lose Disability Aid,» San Francisco Chronicle, August 15, 1997.
    5. Welfare Myths,bax: Center on Social Welfare Policy and Law, New York, May 1996; Myriam Marquez, «Debunking AFDC Mythology,» San Francisco Examiner, March 7,1997.
    6. New York Times, September 29, 1995.
    7. Mark Dunlea, «The Poverty Profıteers Privatize Welfare,» Covert Action Quarterly, Winter 1996-97; Adam Fifield, «Corporate Caseworkers,» İn These Times, June 1997; Clıristopher Cooks report in Clıristian Science Monilər, March 1997.
    8. Luda Hwang, «Training in Vain,» San Francisco Bay Guardian, October 6, 1999.
    9. «The Case for Killing Social Security,» Time, May 20, 1995.
    10. Doug Kenwood, «The Mytlı of Social Securitys İmınınent Collapse,» Extra! Julyz August 1995; «İf Politics Got Real,» Nation, May 1, 2000.
    11. «Ten Excellent Reasons to Strengthen Social Security and Oppose Privatization,» Solidarity, JulyzAugust 2000.
    12. Lawrence J. OBrien, Bad Medicine: How the American Medical Establishment İs Ruining Our Healthcare System (Amherst, N.Y.: Prometheus, 1999).
    13. To Err is Human: Building a Safer Healtlı System (Washington, D.C.: National İn-stitute of Medicine, 1999); David Hınımelstein and Steffie Woolhandler, Bleeding the Patient Dry: The Consequences of Corporate Healthcare (Monroe, Maine: Common Courage, 2000).
    14. New York Times, October 4, 1999.
    15. Allen Myerson, «A Double Standard in Healtlı Coverage,» New York Times, March 17, 1996; «Hospital forthe Rich,» Solidarity, JanuaryzFebruary 1997.
    16. New York Times, June 29,1999, and June 20,2000; San Francisco Chronicle, July 30, 1998, and May 25, 2000.
    17. L. J. Davis, «Medscam,» Mother Jones, MarchzApril 1995; New York Times, July 17, August 8, and December 14, 1997; New York Times, November 4, 1999; Səhiyyə və Sosial Xidmətlər Nazirliyinin (Department of Healtlı and Human Services) Baş İnspektor İdarəsinin (İnspector Generafs Office), eləcə də Ümumi Mühasibat Hesabatı İdarəsinin (General Accounting Office) tədqiqatı, reported in Los Angeles Times, July 28, 1997.
    18. Eric Bates, «The Shame of Our Nursing Homes,» Nation, March 29, 1999.
    19. Phil Benjamin, «The Nations Health,» Peoples Weekly World, February 26, 2000; «The Canadian Healtlı Care System,» Economic Notes, July zAugust 1991; Craig Whitney, «Medical Care in Germany,» New York Times, January 23, 1993.
    20. Michael Makover, Mismanaged Care: How Corporate Medicine Jeopardizes Your Healtlı (Amherst, N.Y.: Prometheus, 1998); Charles Andrews, Profit Fever: The Drive to Corporatize Healtlı Care and How to Stop İt (Monroe, Maine: Common Courage, 1995); Ron Adler, «Why Your Doctor İsnt Happy to See You,» San Francisco Chronicle, April, 7, 2000.
    21. «HMOs to Drop 934,000 on Medicare,» San Francisco Examiner, July 23, 2000; Laura Medure, «Just Healthcare,» Labor Party Press, November 1998.
    22. Lisa Davis, «Sutters Giant Sucking Sound,» San Francisco Weekly, January 21-27, 1998.
    23. Ken Silverstein, «Millions for Viagra, Pennies for Diseases of the Poor,» Nation, July 19,1999; Dən Sloan, «Profıt and Loss in Medical Research,» Peoples Weekly World, November 21,1998.
    24. Baltimore Sun, October 19, 1996.
    25. Joel Bleifuss, «Take a Powder» İn these Times, March 3, 1997.
    26. PDA Drug Review Disapproval Risk, General Accounting Office, Washington, D.C., May 1990; «Freemarket Medicine,» Progressive, March 1992; New York Times, March 20, 1996, andApril 15, 1998.
    27. New York Times, February 21, 1994; Hilary Varner, «Milking (he Public,» Chicago Life Magazine, October 1995.
    28. The Use of Drugs in Food Animals: Benefits and Risks, Nalional Rescaıclı (ouncil, 1998; Margarci Mellon, «Preseription forTroubİ8,» Nucleus, Winter 1998-99; «FACTCalll
    for End to Farm Drug Abuse,» illik hesabat: Food Animal Concerns Trust, Chicago, Winter 1999; Humane Society statement: New York Times, February 27, 1998.
    29. BAX.: ; bax: ; BAX: Joseph Kinney et al, Ending Legalized Work-place Homicide (Chicago: National Safe Workplace İnstitute, 1988); and Race and the Risk of Fatal İnjury at Work, Department of Epidemiology, University of Nortlı Caretina, 1998, tərəfindən aparılmış tədqiqat.
    30. Christopher Cook, «Lesing Life and Limb on the Job,» Progressive, February 2000.
    31. Jonathan Kozol, Savage İnequalities (New York: Crown, 1991); Neil Clıristopher, «Property Taxes Fund Education İnequity,» Peoples Weekly World, July 1, 2000.
    32. New York Times, July 27, 2000.
    33. «Cost of College Shutting Students Out,» San Francisco Chronicle, November 18. 1998.
    34. «Naked Cities,» Nation, January 6, 1997.
    35. Los Angeles Times, April 18, 1992.
    36. Clıristopher Jencks, «Halfright on Public Housing,» New York Times, May 20, 1997.
    37. Michael Winerip, «Doors Shut to Poor Seeking Homes,» New York Times, July 22, 1996; Study by Center on Budget and Policy Priorities, reported in New York Times, April 22, 1996.
    38. U.S. House of Representatives task force report in Washington Post, December 26, 1987; Joel Blau, The Visible Poor, Homelessness in the United States (New York: Oxford University Press, 1992).
    39. Bax: Evsizlik və yoxsulluq üzrə Milli Hüquq Mərkəzinin evsizlərin vəziyyəti barədə ıllik hesabatı (National Law Center on Homelessness and Poverty, Washington, B.C.) və liccky Johnson and Robert Norse, «Mean Sweeps,» Street Spirit (Bay Area, Calif.), June 1997.
    40. Jane Holtz Kay, Asphalt Nation: How the Automobile Took over America, and How Wc Can Take İt Back (New York: Crown, 1997).
    41. Washington Post, September 3, 1989; Kay, Asphalt Nation.
    42. Bu yaxınlardakı sənaye çirkləndirmələrinə dair, bax: New York Times, March 16, 1997; Associated Press report, January 25, 1999; Dilutlı Newstribune, May 2,1999; Pratap (hatterjee, «Who İs Stealing Our Future,» CovertActim Quarterly, Fall 1996; Lois Marie ( ribbs and Citizens Clearing House for Hazardous Waste, Dying from Dioxin (Boston: Soutlı End, 1995).
    43. «Brazil of the North,» Briarpateh (Saskatehewan, Canada), JulyzAugust 1997.
    44. «Cutting the Heart Out of the Ancient Redwoods,» Greenpeace Quarterly, Spring 1997.
    45. San Francisco Chronicle, October 26, 1998.
    46. Michael Brower and Leon Warren, The Consumers Guide to Effective Environmental < lıoices (New York: Tlıree Rivers, 1999).
    47. Theodore Cəlborn, Dianne Dumanoski, and John Peterson Meyers, Our Stolen Fu-ı nır ( New York: Dutton, 1996); Ron Nixon, «Toxic Gumbo,» Southern Exposure, Summerz I əll 1998; New York Times, July 17,1995; Ulla Lehtinen, «Nuclear Waste and Native Land,» ı liıHon PeaceWorker, September 1998; San Francisco Examiner, March 23, 1998.
    49. Natural Resources Defense Council, Environmental Working Group, and Environmental tnformation Center (Ətraf mühitin İşçi Qrupunun və ətraf mühitin Məlumat Mərkəzinin milli ehtiyatların mühafizəsi üzrə Şurası), May 9, 1996, keçirdiyi tədqiqat.
    49. Nucleus, Union of Conccrned Scientists, Spring 1998; Greenpeace Magazine, Fall 1997; Marian Hetherly, «Wortlı Nəting,» Humanist, MarchzApril 2000.
    50. Samha Süiıi)i;ıİHi. I i ing Downslrcam; An Hcologist Looks at Cancer and the En-vnunüHiıl (Reading, Mass.: Addisən-Wcsley, 1997).
    51. Bax: Peslisitll.n v.nnılaıla .Ü;H|.)Iİ s;ıj.lanılıq piəlilemlərinədair, Onr (hiklrcn al Risk
    (Washington, D.C.: Natural Resources Defense Council, 1997); reports by Consumers Union: ; studies by Environmental Working Group, Washington D.C.: http:zzwww.ewg.orgzpesticides i Environmental Healtlı Perspectives, March 1999 H AcypaaA Bioscience, November 1992.
    52. Robert Van Den Bosch, The Pesticide Conspiracy (Garden City, N.Y: Doubleday, 1978).
    53. Bax: D.Buşun çıxışı, Los Angeles Times, February 6, 1990; bax: Jed Greer and Kenny Bruno, Greenwash: The Reality behind Corporate Environmentalism (New York: Apex, 1997) və Endangered Education: How Corporate Polluters Are Attaching Environmental Education (Oakland, Calif.: Center for Commercial Free Public Education, 1997).
    54. Eban Goodstein, «Does Preserving Eartlı Tlıreaten Jobs?» Dollars and Sense, May 1997.
    55. Lester Brown, «Natural Limits,» New York Times, July 24, 1993; Zero Population Growtlı newsletter, Washington, D.C., June 1993.
    56. Ross Gelbspan, «Putting the Globe at Risk,» Nation, November 30, 1998; Nucleus (publication of Umon of Concerned Scientists), Summer 1997; David Corn, «White House vs. Greenhouse,» Nation, October 13, 1997.
    57. Los Angeles Times, January 9,1998; Greenpeace newsletter, July 2000; San Francisco Chronicle, March 11,2000.
    58. New York Times, November 3, 1997.
    59. Ross Gelbspan, The Heat İs On: The Climate Crisis, the Cover-Up and the Preseription (Reading, Mass.: Perseus, 1998); Washington Post, June 12, 2000.
    60. Robert Gould, «The Greenhouse Effect on Health,» San Francisco Examiner, Octo-ber 27, 1997.
    61. Clıristian Parent!, «NASAs Assault on the Ozone Layer,» Hes of Our Times, Septem^ber 1993. For updates on the ozone, see .
    62. Richard McKenzie et al., «İncreased Summertime UV Radiation in New Zealand in Response to Ozone Loss,» Science, September 10, 1999; Janet Wagner, «Double Exposure,» Nucleus, Winter 1995-96.
    63. Bax: San Francisco Examiner, May 15,1997; Los Angeles Times, August 3,1996; and New York Times, October 10, 1997.
    64. Chellis Glendinning, «Cell-Phone Towers Effects Under Wraps,» Santa Fe New Mexican, April 15,2000.
    65. Karl Grossman, «Tlıree Mile İsland: They Say Nothing Happened,» Extra!, Julyz
    66. Greenpeace newsletter, April 1997; «Feds Say Nuke Sites Will Never Be «Clean,»« Oakland Tribune, August 8, 2000.
    67. Carəte Gallagher, American Ground Zero (Camləridge, Mass.: MİT Press, 1993); Washington Post, September 6, 1989, and September 22, 1991.
    68. San Francisco Examiner, September 19, 1999.
    69. New York Times, September 2, 1998; Tyrone Savage, «The Pentagon Assaults the En-vironment,» Nonviolent Activist, JulyzAugust 2000.
    70. San Francisco Chronicle, July 7, 1997.
    71. Los Angeles Times, July 7, 1992; Daniel Rosenberg, Super Polluters: The Top 25 Super-fund Polluters and Their Toxic Waste Sites (Washington, B.C.: Public İnterest Research Groups, 1998); and The PİRGs Campaign against Toxics, Executive Summary, Public İnter-est Research Groups, August 1998.
    72. Chatterjee, «Who İs Stealing Our Future.»
    73. New York Times, January 30, 1997.
    74. Marc Reisner, Cadillac Desert: The American West and İts Disappearing Water, rev. ed. (New York: Penguin, 1993).
    75. Sheldən Rampton and John Stauber, «Shut Up and Eat: fhe Lcssons ofllıc Opıah Trial,» Nation, February 16, 1998; Helen Cordes, «Walch Yətır Moullı.» Utno Re&der.Jan-
    uary 2, 1996.
    76. Marc Lappe and Britt Bailey, Against the Grain: Biotechnology and the Corporate Takeover of Your Food (Monroe, Maine: Common Courage, 1998); Kirkpatrick Sale, «Mon-santo: Playing God,» Nation, March 8, 1999; «Food Safety,» San Francisco Bay Guardian August 9, 2000.
    77. Building Economic Alternatives (publication of Co-Op America), Winter 1990; Cool Energy, The Renewable Solution to Global Warming (publication of the Umon of Concerned Scientists), Camləridge, Mass., 1990.
    78. «Ground Zero for Zero Emission Vehicles,» California Today (publication of Planning and Conservation League), June 2000.
    79. Margaret Mellon, «Wholesome Harvest,» Nucleus, Winter 1997-98; San Francisco Examiner, September 28, 1999; Organic Gardening, Mayz J-» awsune 2000.
   
   
    QANUN QARŞISINDA BƏRABƏRSIZLIK
    Dövlət hakimiyyətinin demokratik fasadının arxasında mövcüd siyasi, iqtisadi qaydaları qorumağa hazır olan polis, məhkəmə, həbsxana və müxtəlif milli təhlükəsizlik agentlikləri dayanır. Amma bizə öyrədiblər ki, qanun cəmiyyətə xidmət edən bitərəf vasitədir. O, hissə-hissə yazılaraq varlılara cəmiyyətin digər üzvlərindən daha çox üstünlüklər verir və həyata daha çox sinfi cəhətdən tətbiq olunur. Hətta qanuniliyi şübhə doğurmayan təsvirlər belə, öz-özlüyündə sinfi mahiyyət daşıyır. Qonşuluqdakı dükandan oğurluq, əlbəttə, qanunsuzluqdur, ancaq alverçilərin (möhtəkirlərin) və dövlət məmurlarının təşəbbusü ilə «şəhərin yenidən qurulması» proqramı adı altında satış mərkəzini içindəkilərlə birlikdə mənimsəmək vətəndaşlıq mövqeyi kimi təqdim olunur və alqışlanır.
   
    Ofislərdəki cinayətlər
    İnsanlar küçə cinayətlərindən bir o qədər də qorxmurlar. Televiziya şoularında və kinolarda göstərilən cinayətləri zorakılıqla təcrübədən keçirən imtiyazlı «ağ yaxalıqlı»lardan isə daha çox qorxurlar. Hüquqi şəxslərin «ağ yaxalıqlıları» hər gün daha çox maddi, ekoloji və hümanitar ziyan vururlar. Revolverlər və tapançalar hər il 15000, təhlükəli iş şəraiti və peşokar xəstəliklər isə 60000 insanın ölümünə səbəb olur. hər il oğurluq və talancılıq cəmiyyətə 4 milyard dollar ziyan vurursa, şirkətlərin fırıldaqlarından doyən ziyan 200 milyard dollar civarında hesablanır1. Federal Təhqiqatlar Bürosu və Ədliyyə Nazirliyi hər il oğurluq, qətl və digər küçə cinayətlərinin araşdırılması barədə hesabatlar dərc edirlər, hüquqi şəxslərin törətdiyi cinayətlər barədə isə susurlar. Araşdırmalardan belə çıxır ki, cinayət yalnız küçələrdə baş verir, ofislərdəki qara əməliyyatlar isə cinayət hesab olunmur.
    Biabırçı nümunələrdən biri də İkinci Dünya müharibəsi zamanı «DuPont», «Ford», «General Motors», «İTT» və başqa şirkətlərin iş mexanizmidir. Bu şirkətlərin Almaniyada fəaliyyət göstərən müəssisələri faşistlər üçün tank, qırıcı təyyarələr istehsal edir, eyni zamanda onların hərbi maşınlarına yanacaq, sintetik kauçuk verirdilər. Törətdiyi cinayətlərə görə məhkəməyə cəlb edilməli olan belə şirkətlərdən biri «İTT» Sovet Hərbi Hava Qüvvələrinin hücumü zamanı Almaniyadakı müəssisələrinə vurulan zərərə görə Amerika dövlətindən 27 milyon dollar, «General Motors» isə 33 milyon dollardan daha çox kompensasiya aldı. Bombardman zamanı Amerikanın Almaniyadakı müəssisələri dağılmaqdan xüsusi şəkildə qorunurdu. Belə ki, Almaniyanın Köln şəhəri bombardman edilərkən bu şəhərdə yerləşən, almanların amerikalı əsgərləri öldürməsindən ötrü zirehli maşınlar istehsal edən «Ford» fırmasına məxsus müəssisənin heç «burnu da qanamadı». Bundan başqa, almanlar ondan həm də hava hücumu zamanı sığınacaq kimi istifadə edirdilər. Almaniyada faşistlərin hakimiyyətdə olduğu dövrdə (1933-1945-ci illər) orada ABŞ-ın 50-dən çox transmilli şirkəti fəaliyyət göstərirdi. Müharibədən əvvəl «New York Times» qəzetinin ilk sohifəsində yazıldığı kimi, «Boeing» korporasiyası faşist Almaniyasinın donanmasını silahla təmin edərək çoxlu gəlir əldə etmişdi. I W9-2000-ci illərdə kollektiv iddia üzrə aparılan məhkəmə prosesində bir çox Amerika şirkətləri etiraf etmişdilər ki, almanların həbs düşorgəsində olan əsirlərin qul əməyindən istifadə etmiş, bu isə onlara xeyli qazanc gətirmişdi2. Amma heç bir ABŞ şirkətinin rəhbəri törətdiyi hərbi cinayətlərə görə məsuliyyətə cəlb olunmamışdı.
    Hüquqi şəxslərin törətdikləri cinayətlər təsadüfi deyil, müntəzəm xarakter daşıyır. Ədliyyə Nazirliyi bəyan etmişdi ki, Amerikanın 582 böyük şirkətinin 60%-i vergidən yayınına, süni şəkildə qiymətlərin qaldırılması, qanunsuz ayırmalar, rəsmi şəxslərə rüşvət vermə, istehlakçıların aldadılması, əmək qanunvericiliyinin pozulması, əməyin mühafizəsi qaydalarına və ətraf mühitin mühafızəsi qanunlarına riayət edilməməsi ilə məşğul olub. Əmək Nazirliyi aşkar etmişdi ki, bir çox şirkətlər öz işçilərinin təqaüd fondundan milyonlarla dollar mənimsəyib3. Böyük banklar həmişə kapitalla cinayət arasındakı sərhədi aşaraq, fırıldaq yolu ilə ayrılan pulları bu və ya digər şəkildə mənimsəyirlər. Dövlət aktivlərinin özəlləşdirilməsi və hökumət tərəfindən nəzarətin azaldılmasına yönəlmiş ümumi meyil yolverilməz fəaliyyəti təşviq edir4. Şirkətlərin çoxu hüququ və qanunu pozmaqda peşəkar cinayətkara çevrilmişdir. Bir çox illər ərzində «General Electric» şirkəti müqavilələrin bağlanmasına görə 282 aldatına hadisəsində günahkar hesab olunaraq 20 milyon dollar, 1999-cu ildə «MCİ Worldcom» isə zəhərli maddələr istehsalı zamanı 216 qanun pozuntusuna yol verdiyinə görə 625 000 dollar cərimə olunmuşdu. Daxili İşlər Nazirliyi məlumat vermişdir ki, son 16 il ərzində böyük neft şirkətləri federal hökuməti 856 milyon dollar dəyərində aldatmışlar5. Lakin heç bir neft şirkətinin rəhbəri törətdiyi qanun pozuntularına görə cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmayıb.
    ABŞ-da adam öldürdüyünə görə 4000 qatil ölüm kamerasında həbsdədir. Əgər onlar sənaye istehsahnda zəhərli kimyəvi maddələrdən istifadə etsəydilər, yararsız və sağlamlığa ziyan vuran dərman pereparatlarının istehsalı ilə məşğul olsaydılar, zəhərli tullantılarla ətraf mühiti çirkləndirsəydilər, işçilərinin həyatına laqeyd yanaşsaydılar on minlərlə insanın ölümünə, ya da şikəstliyinə bais olardılar. Belə olan halda, heç kim bu əməllərə görə onları həbsxanaya göndərməzdi. Uzun illər «Honeywell» fırması istehsal etdiyi qaz isidicilərinin nöqsanlarını aradan qaldırmadığına görə 22 insanın ölümünə, 77 nəfərin şikəstliyinə səbəb olmuşdur. Faciənin miqyasına baxmayaraq, onu yalnız 800 000 dollar cərimə ilə «cəzalandırmışlar». «Johnsmanvillc Corporation» korporasiyası işçilərinin asbestdən (odadavamlı lifli mineral) zəhərlənməsi barədə informasiyanı gizlətmişdi. Məhkəmə işçilərə dəyən ziyanın ödənilməsi barədə qərar qəbul etsə də, bu korporasiya iflasa uğradığın bildirməklə ödənişdən boyun qaçırdı. «Smitlı Kline Beckman» firmasının məhsullarından istifadə edərkən yüzlərlə insanın qara ciyəri və böyrəkləri zədələnmiş, 36 nəfər isə dünyasını dəyişmişdi. Firma bu məlumatı Ərzaqlara və Dərmanlara Nəzarət İdarəsindən gizlətmişdi. «General Motors» korporasiyası göstəricilərindən daha az yükdaşıma konstruksiyalarına malik, yanacaq çənində təhlükəli elementlər olan yük maşınları istehsal etmişdi. Korporasiya bu nöqsanları aşkara çıxarana qədər artıq 300-dən çox adam yanğından həlak olmuşdu. Bütün bu bədbəxt hadisələrə görə heç kim məhkum olunmadı6.
    «Eli Lilly» şirkətinin rəhbərlərindən biri ona qarşı irəli sürülmüş ittihamları faktiki olaraq qəbul etmişdi. O, şirkətin istehsal etdiyi «Oraflex» dərmanının xüsusiyyətləri barədə hökuməti xəbərdar etməmiş, bu da nəticədə ABŞ-da 49, xaricdə isə bir neçə yüz insanın ölümünə səbəb olmuşdu. O, buna görə 15000 dollar cərimələnmişdi.
    U.R.Qreys adlı birisi etiraf etmişdi ki, Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyinə yalan danışıb və içməli su quyularına kimyəvi zəhərli tullantıların axıdılmadığını söyləyərək, səkkiz nəfərin leykemiyadan ölməsinə səbəb olub. Qreys də bu əmələ görə 10000 dollar cərimə olunmuşdu. Zəhərli maddələri düzgün yandırmadığına görə 25 il ərzində atmosferi zəhərləyən «Pətəmac Electric Power» şirkəti cəmi 500 dollar cərimələnmişdi. «Firestone» şirkəti vergi sənədlərində saxtakarlıq edərək büdcədən 12,6 milyon dollar gizlətdiyini etiraf etdikdən sonra 10000 dollar cərimə ödədi, ancaq heç kim həbsxanaya göndərilmədi7.
    Cərimələr bəzən çox olsa da, bu, korporasiyaların gəlirlərinin ınüqabilində o qədər də əhəmiyyətli deyil. Cərimələr qazancm çox :ız lüssəsini təşkil edir, dəyən ziyanı ödəmir. «Rockwell lnlcrnational» korporasiyası beş ağır cinayət törətdiyini etiraf etdikclən sonra 18,5 milyon dollar həcmində məbləğin ödənməsinə razılıq verdi. Roki-Flels şəhərində atom bombası istehsal edən müəssisə ətraf aləmi radioaktiv maddələrlə yararsız hala gətirmişdi. Dövlət həmin əraziləri təmizləmək üçün milyardlarla dollar sərf etməli oldu.
    «Food Lion» firması bir neçə il öz işçilərini normadan artıq işləməyə məcbur etməklə, onları ən azı 200 nülyon dollar dəyərində aldatmışdı. Məhkəmənin qərarı ilə həmin şirkət yalnız 13 milyon dollar cərimə ödədi8. Kim deyir ki, cinayətkarlıq cəzasız qalır?
    Çox zaman cərimələr ya tutulmur, ya da ödənişi dayandırılır. Ümumi Mühasibat Hesabatı İdarəsində (Baş Büdcəyə Nəzarət İdarəsi də adlandırılır) göstərilir ki, Ədliyyə Nazirliyi 7 milyard dollar dəyərində vurduqları ziyana görə ağır iqtisadi cinayətlərdə ittiham olunan 37 000 fiziki və hüquqi şəxsdən cərimə almayıb. Məhkəməyə çağırılmış Borc-Əmanət Assosiasiyasının (S&L) yüzlərlə rəsmi nümayəndəsi uzunmüddətli həbs cəzasından ya-ymsalar da, onlar 133,8 milyon dollar cərimə ödəyəcəklərini bildirmişdilər. Amma həmin məbləğin 1%-dən də az hissəsi ödənildi9. 1989-cü ildə «Exxon» firmasına məxsus tanker Alyaska sahillərinə 1 milyon dollar dəyərində 11 milyon qallon neft axıtmışdı. Nəticədə floraya, faunaya, yabanı bitkilərə, vəhşi heyvanlara, balıqlara böyük ekoloji zərbə vurulmuşdu. ABŞ-ın vergi ödəyiciləri gəlirlərinin çox hissəsini həmin ərazinin təmizlənməsinə sərf etdilər. «Exxon» şirkəti neçə illər keçməsinə baxmayaraq, dəymiş zərərin ödənməsi üçün məhkəmə tərəfindən cərimə edildiyi 3,5 milyard dollardan heç bir sent də ödəmədi10.
    Yüksək dövlət vəzifələrində işləyən şəxslər cinayət zamanı şəxsən yaxalansalar da, nadir hallarda həbsə düşürlər. Reyqan hökumətinin daxili işlər naziri Ceyms Uatt bir çox varlı investorların aztəminatlı ailələrə mənzil tikmək məqsədilə Mənzil Fondundan milyonlarla dollar almasına kömək etmişdi. Lakin aztəminatlı ailələr üçün bircə yaşayış binası da tikilməmişdi. Ceyms Uatt 18 ağır cinayətdə ittiham olundu. Amma o, yalandan and içərək, az əhəmiyyətli hüquq pozuntularını üzərinə götürdü. Buna görə ona 15 il şərti cəza və 5000 dollar cərimə kəsdilər11. «Ağyaxalıqlılar» nadir hallarda həbslə cəzalanırlar. Onlara qarşı yüngül hökmlər oxunur, cərimələr kəsilir.
    Onlar cərimələri də çox vaxt ödəmirlər. Borc-Əmanət As-səsiasiyasının milyonlarla dollar oğurlamaqda ittiham olunan əməkdaşları avtomobil oğrularından da az müddətdə həbsxana re-jimində, hiss olunmayan məkanlarda «cəza» çəkdilər. «Ağyaxalıqlılar»ın 1994-cü ilə kimi həbsdə olduqları ən uzun müddət 5 ay idi. Yalnız 1996-cı ildə bu rəqəm 11 aya qədər qalxdı12.
    Uoll-stritdən olan investor Maykl Milken altı şəxsin sağlamlığına qəsd ittihamını etiraf etdi və 10 il həbs cəzası aldı. Sonra bu cəza 22 aya endirildi və o, həbs müddətini ictimai yerlərdə keçirdi. İcbari işə məhkum olunmuş «ağyaxalıqlı» cinayətkarlar vaxtından əvvəl azad olunurlar. Milken hüquq pozuntularına və vurduğu zərərə görə 1,1 milyard dollar cərimə ödəməli idi, amma öz əməliyyatlarından kənar 1,2 milyard dolları qoruyub saxlaya bildi. Eynilə İvan Boeski maliyyə əməliyyatında törətdiyi fırıldaqlara görə məhkəməyə cəlb olunmuşdu. O, cəriməni ödədikdən və az müddət həbsdə qaldıqdan sonra 25 milyon dolları mənimsədi. Belə iri həcmli cinayətlərin iştirakçılan daha sonra milyardlar sahibi kimi meydana çıxır13. Bütün bunlardan sonra kim deyə bilər ki, heç kəs törətdiyi cinayətə görə cavab vermir?
    Bir çox cinayətlərdə iştirak edən hüquqi şəxsləri onlar barədə açılan cinayət işləri heç həyəcanlandırmır da. Məhkəmə iddiası üçün vəkillər, şahidlər yetərli deyil. Hökumət isə Borc-Əmanət Assosiasiyalarının, bankların iştirakı ilə fırıldaqla, qanunsuz yolla maddi vəsaitlərin mənimsənilməsilə bağlı minlərlə məhkəmə prosesi apara bilməz. Bu mənimsəmələr Amerika vergi ödəyicilərinə bir neçə milyard dollara başa gəlib. Özəl şirkətlərin yaxşı pul ödənilmiş vəkilləri vətəndaşm iddiası ilə baxılan məhkəmə proseslərini apellyasiyaya vermə adı altında illərlə süründürə bilir ki, bu da İddiaçını taqətdən salmaq və bezdirmək məqsədi daşıyır14.
    Korporasiyalar məhkəmədə SLAPP (Strategic Lawsuit against Public Participation–proseslərdə ictimaiyyətin iştirakının qarşısını ülmaq məqsədilə məhkəməyə stratcji müraciət) adlanan təcrübədən yannlannlar. bir təcrübə istehlakçılara və ətraf mühiti qoruyanlara qarşı yönəlib. Bununla da onları məhkəmə proscslərinin üzünlülü olacağı və tələb olunan maddi vəsaitin çoxluğu faktı ilə qorxudurlar. Nəticədə iddiaçılar şirkətin fəaliyyəti və məhsulları barədə tənqidlərə son qoyurlar. Ət məhsulları istehsal edən müəssisə «Məhsul barədə mənfi məlumat yayma» iddiası ilə Opra Uinfrini məhkəməyə vermişdi. Opra Uinfri öz şousunda bildirmişdi ki, hamburgerlər keyfiyyətsiz məhsuldur və onların qida rasionuna salınması düzgün deyil. Uinfri bu məhkəmədə qalib oldu, amma bu, ona ağır stress və çoxlu pul xərcləri hesabına başa gəldi. Bundan sonra onun şousunda heç vaxt ət məhsulları ilə bağlı tənqidi fikirlər səslənmədi. İstehlakçılar Birliyi «İsuzu Motors» firmasının buraxdığı maşınların təhlükəsiz olmadığını bildirmişdi. Buna görə İstehlakçılar Birliyi cəlb olunduğu səkkiz illik məhkəmə prosesi ərzində öz müdafıəsinə 10 milyon dollar xərcləmiş oldu. Ətraf mü